Lớp học nhạc Ngũ âm của nghệ nhân Hai Thuôl
Nghệ nhân Danh Trung Hiếu sinh năm 1944, ngụ ấp Nguyễn Tấn Thêm, xã Bàn Tân Định, huyện Giồng Riềng, tỉnh Kiên Giang là một nghệ nhân thực hành và truyền dạy nhạc cụ Ngũ âm của đồng bào Khmer. Từ một gia đình có truyền thống âm nhạc nhiều đời, am hiểu và giữ gìn các nhạc cụ dân tộc Khmer, năm 1958, ông được cha cùng những nghệ nhân trong làng truyền dạy nghệ thuật chơi dàn nhạc Ngũ âm và trở thành người truyền nghề từ năm 1975 đến nay. Từ đây, ông bắt đầu truyền dạy nhạc Ngũ âm cho con em đồng bào Khmer địa phương, đồng thời tham gia các khóa dạy Ngũ âm tại chùa Champa - Cha Y, chùa Cù Là Mới ở huyện Châu Thành của tỉnh.
Ngũ âm là loại nhạc cụ đặc biệt của đồng bào Khmer, được thiết kế đẹp và tinh xảo, mỗi nhạc khí được xác định một cách chính xác đảm bảo các yếu tố hòa âm cho cả dàn. Theo ông Danh Trung Hiếu, nhạc Ngũ âm có 60 bài nên để nắm thuần thục phải học ba năm. Bộ Ngũ âm có 5 loại chất liệu tạo thành âm thanh của nhạc thường là đồng, sắt, gỗ, da và hơi được thể hiện bằng 7 đến 9 loại nhạc khí khác nhau. Nhóm âm thanh bằng tre, gỗ có Rô-nek-ek (đàn thuyền), Rô-nek-thung, bộ trống Sakhô-somphô, Sakhô-thum, đàn Cò và bộ trống Sa-dăm. Các chất liệu bằng sắt hoặc đồng, gang như: Bộ cồng lớn Pet-koong-tuk và nhỏ Pét-koong-thum, Rô-nek-đek cho đến cây đàn Tà-khê, đàn Khum. Loại nhạc khí thổi hơi với kèn Srô-lây. Theo các nghệ nhân, trong dàn nhạc Ngũ âm, nhạc khí Rô-nek-ek được xem là loại nhạc khí chủ đạo, có vai trò dồn bè. Nhạc khí này gồm có 26 thanh gỗ hoặc tre hình chữ nhật được ghép lại với nhau thành một xâu dài. Hai đầu được gá vào một thùng gỗ có hình thức như chiếc thuyền nhỏ, chỉ có một chân đỡ. Dàn trống Sakhô dẫn nhạc trước, dàn gỗ mở đầu cho bài bản của Ngũ âm, các dàn còn lại phối hợp hòa âm tạo nên bản nhạc.
Nghệ nhân Hai Thuôl quan niệm, để chơi được dàn nhạc Ngũ âm, người chơi phải sử dụng đúng nguyên bản của nó. Ngũ âm thường được dùng trong các nghi lễ truyền thống của đồng bào như: lễ An vị Phật, Lễ Dâng y… Bản thân ông, ngoài những kỹ năng, kinh nghiệm đã học qua nhiều năm giảng dạy của mình, ông cũng sáng tác các nội dung khác mang tính chọn lọc và định hướng nhân cách cho lớp trẻ. Ông cho biết, “Bài giảng đầu tiên của tôi không phải là dạy Ngũ âm mà là dạy về nét đẹp truyền thống của đồng bào Khmer, bài giảng thứ hai là một số nhạc cụ truyền thống của đồng bào Khmer, bài giảng thứ ba là các nhạc cụ cấu thành dàn nhạc Ngũ âm và những bài tiếp theo tôi sẽ dạy chi tiết về dàn nhạc Ngũ âm”. Sở dĩ có cách dạy này là bởi ông muốn học trò của mình trước khi học nhạc phải yêu truyền thống dân tộc và đam mê, am hiểu các nhạc cụ dân tộc. Khi học trò hội tụ các yếu tố đó thì việc truyền dạy đạt kết quả cao hơn.
Ngoài việc truyền dạy các nguyên bản của dàn nhạc Ngũ âm, ông còn sáng tác và phối hợp với các nhạc cụ khác để tạo cho bản nhạc tươi mới hơn, những bản nhạc mới có nội dung ca ngợi truyền thống cách mạng, xây dựng nông thôn mới, ca ngợi Đảng, ca ngợi Bác hồ kính yêu, ca ngợi quê hương đất nước và tình yêu lứa đôi như: Răm Vong, Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người, Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng…
Ghi nhận từ chính quyền địa phương, ông Danh Quốc Dũng, Phó Chủ tịch UBND xã Bàn Tân Định cho biết, những đóng góp của ông cho cộng đồng đã được các chùa trong và ngoài tỉnh khen ngợi, đánh giá cao, trong đó có việc ông cùng các học viên đã từng được mời tham dự trình diễn nhân Ngày hội Văn hóa đồng bào Khmer đồng bằng sông Cửu Long. Ông cũng được UBND xã hỗ trợ kinh phí cho việc truyền dạy Ngũ âm đến với con em đồng bào Khmer. “Ông Hiếu là người có nhiều đóng góp trong việc truyền dạy âm nhạc truyền thống, luôn tâm huyết truyền nghề, là linh hồn trong đời sống văn hóa của đồng bào Khmer trong vùng”, ông Dũng chia sẻ.
QUANG KHÁNH