Lỗ Khê còn người múa bỏ bộ

Cuốn sổ đi từng nhà

Ở Lỗ Khê có người từng mang giấy bút đến nhà các nghệ nhân cao tuổi để ghi lại vốn ca trù của làng. Đó là cụ Hoàng Kỷ. Việc nào hỏi được người còn nhớ, cụ hỏi; phần còn nằm trong văn bản cũ, cụ dùng vốn chữ Hán để đọc và phiên âm. Trong số tư liệu cụ để lại có ghi chép về mười hai bài múa cổ. Bỏ bộ là một trong số đó.

Cái khó của việc giữ điệu múa nằm ngay ở động tác luồn kim. Ghi hai chữ ấy, người đọc hiểu bàn tay đang làm gì. Nhưng từ lúc xe sợi chỉ đến lúc đưa tay qua, người múa giữ dáng bao lâu, chuyển tay ở nhịp nào? Đến đó, người học cần được nhìn người biết múa làm thử, rồi làm lại cho người ấy xem. Cuốn sổ quý vì cứu được những điều có thể mất theo trí nhớ. Càng quý hơn nếu trong làng còn người mở sổ ra để tập.

Cô học trò trở lại bên cỗ phách

Năm 1993, ngành văn hóa huyện Đông Anh (cũ) mở hai lớp ca trù. Nghệ nhân Phạm Thị Mùi dạy hát, nghệ nhân Nguyễn Văn Hành truyền nghề đàn. Trong số người học ngày ấy có Phạm Thị Mận. Chín năm sau, khi huyện mở lớp cho học sinh tiểu học và trung học cơ sở, chính ca nương Mận dạy gần 50 em làm quen với cỗ phách tre và tập hát nói. Kết quả ban đầu nghe thật khiêm nhường: Các em bắt đầu gõ được phách.

Có thể nhìn hiệu quả của lớp học năm 1993 từ chỗ ngồi của người học chín năm sau đó. Ngành văn hóa thu xếp được lớp, cụ Mùi có nơi trao nghề. Đến lượt mình, chị Mận đã đủ vững để nghe học trò gõ và sửa nhịp cho các em. Trong công việc bảo tồn, đấy là thay đổi có sức nặng: Làng có thêm người dạy.

Chị Mận vốn là giáo viên mầm non. Năm 2011, khi viết về những buổi diễn ca trù trong phố cổ Hà Nội, Báo Tiền Phong ghi nhận chính chị đã dàn dựng màn múa bỏ bộ tại đình Kim Ngân. Người học hát ở Lỗ Khê năm nào đã có thể thu xếp động tác, đội hình để cả nhóm cùng diễn trước công chúng. Giữa việc thuộc phần mình và việc giúp người khác đứng được trên sân khấu là cả quãng trưởng thành trong nghề.

Điệu múa có hai nơi để sống

Tối 31.10.2026, Hội Nghệ sĩ múa Hà Nội dành sân khấu trên phố đi bộ Trịnh Công Sơn cho các câu lạc bộ và đội múa dân gian. Câu lạc bộ Ca trù thôn Lỗ Khê diễn cả Múa hát Dâng Đăng và Múa hát bỏ bộ. Người đi phố được xem chính người làng biểu diễn; còn ở Lỗ Khê, điệu bỏ bộ vẫn được thực hành trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

Hai nơi ấy cần nhau. Ngoài phố, khán giả chưa từng nghe tên “bỏ bộ” vẫn có lối vào điệu múa qua cái dáng thân thuộc của người bắt ốc, người luồn kim. Còn ở làng, người mới học được phép làm chậm, làm sai rồi tập lại. Đêm diễn cho công chúng thấy vẻ đẹp của động tác đã thành thục. Buổi tập mới cho người chưa biết múa cơ hội bước vào hàng.

Có lẽ cụ Hoàng Kỷ, khi mang sổ sang nhà từng nghệ nhân, cũng khó hình dung hết những nơi điệu múa sẽ đến. Từ đình Kim Ngân đến phố Trịnh Công Sơn, điều đáng mừng cho Lỗ Khê vẫn là điều rất giản dị: Ai muốn biết người xưa đã đưa việc xe chỉ, luồn kim vào điệu múa ra sao, ngoài trang ghi chép, vẫn còn có thể tìm về làng mà xem.