Nếu biết trước rằng phần đất ở đã được ghi nhận có ngày còn phải xem xét lại, có lẽ nhiều gia đình đã tính khác. Nhưng lúc nhận lại cuốn sổ từ tay cán bộ, người dân có lý do gì để nghi ngờ?

Khi căn cứ xác nhận đất ở được xem xét lại

Ở Hội An, câu chuyện ấy bắt đầu từ những thửa đất có nhà và vườn, trên giấy tờ cũ thường ghi chung là “thổ cư”. Từ năm 2005, khi xác định diện tích đất ở cho những thửa đất hình thành trước ngày 18.12.1980, chính quyền Hội An đã dựa vào bản đồ, sổ mục kê lập theo Chỉ thị 299/TTg, cùng xác nhận của xã, phường về nguồn gốc và quá trình sử dụng đất. Cơ quan chuyên môn đã vận dụng khoản 2 Điều 87 Luật Đất đai năm 2003 để giải quyết. Cách làm ấy được áp dụng qua nhiều năm. Theo số liệu UBND thành phố Hội An (trước đây) từng báo cáo, có 3.327 hồ sơ đã được công nhận đất ở.

Sau Kết luận thanh tra số 927 ngày 6.3.2019 của Bộ Tài nguyên và Môi trường, căn cứ mà địa phương đã sử dụng được xem xét lại. Vướng mắc nằm ở một chi tiết mà người dân bình thường khó có thể biết. Khi đo đạc, đăng ký ruộng đất vào những năm 1980, Hội An lập được bản đồ và sổ mục kê, nhưng hồ sơ còn thiếu. Cuốn sổ mà cơ quan chuyên môn nhiều năm dựa vào để giải quyết cho dân không có giá trị pháp lý như sổ đăng ký ruộng đất hay sổ địa chính mà điều luật viện dẫn. Chính quyền Hội An sau đó cũng nhìn nhận có thiếu sót trong cách hiểu và áp dụng pháp luật qua nhiều thời kỳ.

Có những gia đình giữ cuốn sổ đỏ suốt nhiều năm, yên tâm vì diện tích đất ở đã được xác nhận. Đến khi làm thủ tục chia đất cho con hoặc nhận thừa kế, họ mới biết dòng xác nhận ấy phải được xem xét lại (Ảnh minh họa)
Có những gia đình giữ cuốn sổ đỏ suốt nhiều năm, yên tâm vì diện tích đất ở đã được xác nhận. Đến khi làm thủ tục chia đất cho con hoặc nhận thừa kế, họ mới biết dòng xác nhận ấy phải được xem xét lại (Ảnh minh họa)

Cần dừng lại ở chi tiết ấy để thấy ai có khả năng biết và ngăn ngừa sai sót. Người dân có thể chịu trách nhiệm về lời khai đất do ai để lại, gia đình ở từ bao giờ, ranh giới đến đâu. Còn việc một cuốn sổ do Nhà nước lập, Nhà nước lưu giữ, có đủ giá trị làm căn cứ áp dụng một điều luật hay không, thuộc phần việc của cơ quan xét hồ sơ. Ngay cả những người được giao chuyên môn còn cùng hiểu theo một cách suốt nhiều năm, làm sao đòi hỏi một gia đình phải nhận ra chỗ chưa đúng trước khi nhận sổ về?

Có một trường hợp cho thấy ranh giới trách nhiệm ấy rất rõ. Ngày 15.5.2007, Phòng Tài nguyên và Môi trường Hội An xác nhận vào trang bổ sung giấy chứng nhận của hộ ông Đinh Văn Ơi diện tích 1.800,8m² đất ở tại nông thôn. Nhiều năm sau, khi gia đình làm thủ tục hợp thửa, hồ sơ phát sinh vướng mắc. Khi xem xét việc không thu tiền sử dụng đất đối với phần diện tích 1.600,8m², kết luận thanh tra xác định lỗi thuộc về Phòng Tài nguyên và Môi trường trong quá trình tham mưu. Một bên đã được xác định rõ trách nhiệm. Bên phải chờ giải quyết hồ sơ lại là gia đình ông Ơi.

Cùng một cách xác nhận, vì sao người giữ đất lại dễ chịu thiệt?

Trong số những gia đình được xác nhận đất ở ngày ấy, có người đã chuyển nhượng, có người tặng cho con và đã sang tên. Cũng có người giữ nguyên cuốn sổ cũ chỉ vì gia đình vẫn ở đó, chưa có việc gì cần thay đổi. Khác biệt giữa họ nhiều khi chỉ là một nhà có con lập gia đình sớm, một nhà có con đi làm ăn xa.

Pháp luật có lý do để bảo vệ sự ổn định của giao dịch đã hoàn tất. Người mua đất đã xem giấy chứng nhận, làm thủ tục và đăng ký theo quy định có quyền tin vào kết quả ấy. Trong phạm vi điều chỉnh của Quyết định số 56/2026/QĐ-UBND, Đà Nẵng cũng quy định phần diện tích người dân đã nhận chuyển quyền hợp pháp về nguyên tắc không phải xác định lại, có ngoại lệ cụ thể. Nhưng người giữ đất từ đầu cũng đã tin vào chữ ký và con dấu của chính quyền. Họ đã làm gì khiến niềm tin ấy ít đáng được bảo vệ hơn?

Điều người dân mong đợi hẳn không phải là xem xét lại cả những thửa đất đã bán cho người khác. Họ muốn biết vì sao cùng nguồn gốc sử dụng, cùng một thời kỳ giải quyết, mà phần thiệt lại có thể rơi vào gia đình còn giữ đất. Một cuốn sổ đã cấp đổi và một cuốn sổ cũ còn nguyên dòng chỉnh lý có thể đòi hỏi cách xử lý hồ sơ khác nhau. Nhưng nếu sự khác nhau ấy dẫn đến chênh lệch lớn về quyền lợi, chính quyền cần giải thích được bằng căn cứ gắn với từng thửa đất. Chỉ nói rằng sổ của nhà này còn dòng xác nhận cũ thì chưa trả lời được điều dân hỏi.

Khoảng chênh sau gần hai mươi năm, ai chịu?

Ở đây còn một chuyện hệ trọng hơn cả việc sửa lại mấy dòng trên giấy. Xác định diện tích đất ở vốn có của một thửa đất và xin chuyển một phần đất sang mục đích ở là hai việc khác nhau. Trước khi nói đến số tiền phải nộp, cần làm rõ gia đình được công nhận bao nhiêu đất ở theo nguồn gốc, thời điểm sử dụng và những tài liệu hiện còn. Chỉ khi phần diện tích còn lại đã được xác định rõ và người dân có nhu cầu chuyển mục đích mới đặt ra việc tính nghĩa vụ tài chính cho thủ tục đó.

Với một thửa vườn rộng hay một căn nhà nay đã nằm trên tuyến đường có giá đất cao, thời điểm tính tiền có thể quyết định cả việc gia đình có còn đủ sức lo chỗ ở cho con hay không. Giá đất ngoài đường tăng lên qua hai mươi năm, nhưng người giữ căn nhà để ở đâu có nhận được khoản tiền tăng thêm ấy. Nếu ngay từ đầu cơ quan có thẩm quyền xác định đúng diện tích và thông báo đúng nghĩa vụ, gia đình đã có thể lựa chọn theo khả năng lúc bấy giờ. Có người sẽ nộp. Có người chỉ xin chuyển một phần vừa đủ cho con làm nhà. Dòng xác nhận trên sổ đã khiến họ tin rằng việc ấy đã xong. Gần hai mươi năm sau, họ không còn cơ hội lựa chọn trong điều kiện của ngày đó.

Bởi vậy, nếu phát sinh nghĩa vụ tài chính, chính quyền cần trả lời hai câu hỏi riêng. Theo pháp luật tại thời điểm hồ sơ được giải quyết đúng ra người dân phải thực hiện nghĩa vụ gì? Phần gánh nặng phát sinh thêm do cơ quan nhà nước xác định sai hoặc chậm khắc phục sẽ được xử lý thế nào? Đó cũng là thước đo sự nhất quán. Khi xem xét trách nhiệm của cán bộ, người ta trở lại thời điểm xảy ra sai sót để đánh giá hoàn cảnh và hậu quả. Khi xem xét quyền lợi của dân, thời điểm ấy cũng đáng được cân nhắc với sự thận trọng tương tự.

Thiết nghĩ, văn hóa công quyền bộc lộ rõ nhất ở lúc cơ quan nhà nước phải sửa một việc do chính mình đã làm. Người ký cuốn sổ năm ấy có thể đã nghỉ hưu, tên cơ quan có thể đã đổi. Với người dân, đó vẫn là chính quyền đã xác nhận cho gia đình họ. Ngày trước, họ mang hồ sơ đến và tin vào chữ ký ấy. Ngày nay, khi chữ ký cần được xem xét lại, điều họ có quyền trông đợi là chính quyền đứng ra nhận phần việc, phần trách nhiệm và cả phần hệ quả thuộc về mình. Không thể để một gia đình, chỉ vì đã tin và giữ nguyên cuốn sổ, phải một mình trả giá cho gần hai mươi năm đã qua.

CCV Nguyễn Văn Hải - Phó Chủ tịch Hiệp hội công chứng viên Việt Nam

Đà Nẵng đã ban hành Quyết định số 56/2026/QĐ-UBND để giải quyết một nhóm trường hợp giấy chứng nhận cấp trước ngày 1.7.2004 còn ghi chung đất ở với loại đất khác. Tuy nhiên, với những cuốn sổ đã có xác nhận cụ thể diện tích đất ở, gia đình cần biết căn cứ nào cho phép xem xét lại xác nhận đó, tài liệu nào còn có thể dùng để chứng minh quyền của mình và ai chịu trách nhiệm giải quyết đến cùng. Thành phố có thể bắt đầu bằng chính hồ sơ đang lưu, rà soát theo từng nhóm và chủ động thông báo cho từng hộ. Không có lý gì phải đợi đến lúc một gia đình chia thừa kế, tách đất cho con hay vừa trả xong nợ ngân hàng thì họ mới được biết cuốn sổ của mình có vấn đề.

Với những hộ đã kê khai trung thực mà pháp luật hiện hành chưa có cách xử lý thỏa đáng phần chênh lệch, thành phố nên đứng ra kiến nghị cấp có thẩm quyền một cơ chế chuyển tiếp, kèm số hồ sơ, mức ảnh hưởng và phương án tài chính cụ thể. Việc đó thuộc khả năng của chính quyền hơn bất cứ gia đình nào. Từng người dân có thể trình bày được nỗi khó của nhà mình. Chỉ chính quyền mới có đủ hồ sơ để trình bày trọn vẹn câu chuyện của hơn ba nghìn trường hợp và theo đuổi một cách giải quyết chung.