Kết nối văn hóa Việt Nam - Hàn Quốc qua nghề làm giấy Hanji và giấy Dó

​Hội thảo là hoạt động thiết thực hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam (24.11), hướng tới kỷ niệm 73 năm Ngày thành lập Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (2.12.1953 – 2.12.2026), đồng thời nằm trong khuôn khổ Dự án “Trưng bày Văn hóa Hàn Quốc” giai đoạn 2019 – 2028 tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hàn Quốc tài trợ thông qua Trung tâm Văn hóa Hàn Quốc tại Việt Nam.

Qua đó, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tiếp tục phát huy thế mạnh nghiên cứu của Viện Hàn lâm trong việc gắn kết khoa học với đời sống cộng đồng, mở rộng trao đổi chuyên môn và quảng bá văn hóa giữa hai quốc gia.

​Phát biểu chào mừng tại hội thảo, TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam khẳng định vai trò, trách nhiệm của Viện Hàn lâm trong việc thúc đẩy nghiên cứu, lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới, đề cao việc bảo vệ tri thức, tôn vinh nghệ nhân và duy trì vai trò chủ thể của cộng đồng.

Nhấn mạnh ý nghĩa của sự kiện, TS. Đinh Thị Mai cho biết, những hoạt động hợp tác cụ thể, thiết thực giữa Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc và Trung tâm Văn hóa Hàn Quốc tại Việt Nam là minh chứng sinh động cho việc đưa quan hệ hợp tác văn hóa song phương đi vào chiều sâu, gắn kết hoạt động nghiên cứu khoa học với bảo tồn di sản và ngoại giao nhân dân.

​Từ góc nhìn chuyên môn, PGS.TS. Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam chỉ rõ rằng giấy Hanji và giấy Dó là kết tinh của tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ, từ sự am hiểu cây cỏ, nguyên liệu, xử lý xơ sợi, nguồn nước, công cụ đến điều kiện môi trường và tổ chức lao động.

Giấy hiện diện sâu rộng trong đời sống qua ghi chép, in ấn, thư pháp, hội họa, tín ngưỡng, kiến trúc, giáo dục và bảo quản tư liệu.

PGS.TS. Lê Hải Đăng nhấn mạnh, khi nói về nghề giấy, không chỉ nói đến một kỹ thuật chế tác hay một sản phẩm vật chất, mà còn nói đến quan hệ giữa con người với môi trường, ký ức cộng đồng, những cách sử dụng văn hóa và các chủ thể đang duy trì nghề.

​Trước những biến đổi của sản xuất công nghiệp và thị trường hiện nay, nguồn nguyên liệu và môi trường thực hành nghề thủ công chịu nhiều tác động, khiến một số công đoạn chỉ còn được duy trì bởi số ít nghệ nhân hoặc gia đình, dù vẫn mở ra cơ hội mới trong nghệ thuật, thiết kế, giáo dục, du lịch cộng đồng và bảo quản hiện vật.

Theo PGS.TS. Lê Hải Đăng, bài toán đặt ra là làm thế nào để những cơ hội mới thực sự hỗ trợ cộng đồng và người làm nghề mà không làm mất đi tri thức, kỹ năng và ý nghĩa văn hóa vốn có.

Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu rõ, bảo tồn di sản nghề thủ công cần được nhìn nhận như quá trình duy trì điều kiện để di sản tiếp tục được thực hành và trao truyền, bởi việc sưu tầm hiện vật, ghi chép quy trình hay lưu trữ hình ảnh là cần thiết nhưng chưa đủ nếu thiếu sự tham gia của nghệ nhân, cộng đồng và thế hệ kế tiếp.

​Nội dung khoa học của hội thảo được triển khai xuyên suốt qua ba phiên thảo luận, đi từ nhận diện tri thức bản địa đến phương thức diễn giải di sản và mở rộng giao lưu liên văn hóa.

Ở phiên thứ nhất với chủ đề “Nghề làm giấy Hanji và giấy Dó: Tri thức bản địa và giá trị đương đại”, các tham luận đi sâu vào lịch sử, kỹ thuật chế tác từ khâu thu hái nguyên liệu đến xeo, ép, phơi giấy thông qua các trường hợp cụ thể tại Bắc Ninh và Hàn Quốc.

Các đại biểu lưu ý rằng tri thức nghề không chỉ nằm ở thao tác trên khuôn giấy mà bao trùm cả mạng lưới xã hội và sinh thái, từ việc chăm sóc vùng nguyên liệu, duy trì nguồn nước đến tổ chức lao động, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa nhà nghiên cứu, bảo tàng, nghệ nhân và cơ quan quản lý để bảo đảm tính liên tục của nghề.

​Bước sang phiên thứ hai mang tên “Từ làng nghề đến bảo tàng: Diễn giải di sản và kết nối công chúng”, các chuyên gia tập trung bàn thảo cách thức đưa di sản sống vào trưng bày, giáo dục và thực hành văn hóa đương đại gắn với tính bền vững của cộng đồng.

Theo các đại biểu, diễn giải di sản cần giúp công chúng thấu hiểu cả quá trình lao động lẫn đời sống người làm nghề, trong đó nghệ nhân phải được tham gia ngay từ khâu xây dựng nội dung và lựa chọn tư liệu thay vì chỉ xuất hiện để minh họa kỹ thuật ở khâu cuối, đồng thời cần cân nhắc nguyên tắc số hóa tư liệu nhằm tôn trọng quyền lợi của chủ thể văn hóa.

Tiếp nối mạch thảo luận, phiên thứ ba với chủ đề “Thúc đẩy quan hệ hợp tác Việt Nam – Hàn Quốc qua đối thoại và giao lưu văn hóa” gợi mở nhiều phương thức giáo dục liên văn hóa hai chiều thông qua kinh nghiệm từ chương trình “Hộp văn hóa Việt Nam” và nghiên cứu so sánh Hanji với giấy Dó.

Các đại biểu thống nhất rằng đối thoại văn hóa chỉ thực sự có ý nghĩa khi tôn trọng bối cảnh lịch sử, sinh thái riêng của từng truyền thống, tránh đồng nhất hóa, từ đó tạo nền tảng để hai bảo tàng tiếp tục trao đổi chuyên gia, chia sẻ tư liệu và tích hợp chủ đề Hanji, giấy Dó vào hoạt động của Phòng Hàn Quốc trong thời gian tới.

​Điểm nhấn của chương trình là hoạt động trình diễn và trải nghiệm thực hành nghề thủ công với sự tham gia của nghệ nhân An Chi Yong đến từ Hàn Quốc cùng các nghệ nhân giấy Dó ở Bắc Ninh là Phạm Văn Tâm, Nguyễn Thị Hướng, Nguyễn Thị Độ và các nghệ nhân giấy Dó của người Nùng ở Cao Bằng là Nông Văn Thành, Nông Thị Kính.

Tại đây, đại biểu và công chúng được trực tiếp quan sát từng công đoạn chế tác công phu và lắng nghe những câu chuyện giữ nghề đầy tâm huyết từ chính những người nắm giữ di sản.

Nghệ nhân An Chi Yong đến từ Hàn Quốc trình diễn làm giấy Hanji. Đây là loại giấy được làm thủ công có thành phần cơ bản từ vỏ cây dâu giấy.

​Trong khi đó, nghệ nhân Nông Văn Thành, dân tộc Nùng ở xóm Quốc Dân, xã Quảng Uyên, Cao Bằng, người đã gắn bó hơn 35 năm với nghề làm giấy truyền thống trình diễn làm giấy từ vỏ cây dướng, tiếng địa phương gọi là cây mạy sla.

Để hoàn thành một mẻ giấy, người thợ phải chặt cây, bóc vỏ, luộc sơ để tước vỏ đen, phơi khô dự trữ hoặc ngâm mềm rồi ninh với vôi từ ba đến bốn tiếng, rửa sạch và ngâm tiếp khoảng 12 tiếng trước khi đập nhuyễn, khuấy tan thành bột cùng chất tạo độ nhớt để xeo từng lớp, ép ráo nước và dán lên tường hoặc gỗ ép phơi khô trong vài giờ.

Nghệ nhân Nông Văn Thành cho hay, giấy truyền thống dùng để làm vàng mã, giấy lau, đóng sổ, làm quạt, vẽ thư pháp và hiện được truyền dạy cho con cháu trong gia đình từ năm 15 tuổi.

Dù trước đây trong xã có ba làng làm giấy nay một số nơi đã bỏ nghề, nhưng làng của ông vẫn có khoảng 40 trên tổng số 65 hộ duy trì sản xuất, cải tiến làm thêm nhiều khổ giấy lớn, đẹp hơn để phục vụ khách du lịch và bước đầu xuất khẩu ra nước ngoài.

​Cùng mang đến câu chuyện về sự kỳ công của nghề truyền thống, nghệ nhân Nguyễn Thị Hướng đến từ Bắc Ninh chia sẻ rằng để làm ra một tờ giấy Dó hoàn chỉnh phải trải qua tổng cộng 36 công đoạn khắt khe.

Từ nguyên liệu vỏ cây dó, người thợ tiến hành ngâm, sơ chế, nấu với vôi rồi giũ và nhặt sạch tạp chất lặp đi lặp lại nhiều lần trước khi rửa sạch, ngâm tiếp, nghiền nhuyễn, đãi sạch và đưa vào bể xeo, sau đó xếp chồng ép kiệt nước rồi đem phơi hoặc dán tường cho khô.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Hướng tiết lộ bí quyết trong quá trình xeo giấy là sử dụng thêm chất nhầy từ cây mò nhằm tạo độ trơn, hạn chế các lớp giấy dính vào nhau để thuận tiện cho việc xeo và bóc giấy.

Theo bà Hướng, giấy Dó Bắc Ninh hiện nay chủ yếu cung cấp cho các nhà chùa để in kinh, đồng thời phục vụ vẽ tranh và các hoạt động nghệ thuật, qua đó bền bỉ góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

​Thông qua sự kết hợp hài hòa giữa trao đổi học thuật và trải nghiệm thực tế, hội thảo không chỉ bổ sung cơ sở khoa học và thực tiễn quý báu cho công tác bảo tồn di sản nghề giấy, mà còn mở ra nhiều cơ hội hợp tác mới giữa các nhà nghiên cứu, bảo tàng và cộng đồng hai nước.