​Giới họa sĩ kêu cứu vì nạn tranh giả: Vẫn đang bất lực

Từ đơn lẻ, nay đồng loạt nhiều họa sĩ đã cùng ngồi bàn bạc, thống nhất hành động giải cứu thị trường tranh đang đầy đau khổ. Thế nhưng, giãi bày cứ giãi bày, phản kháng cứ phản kháng và chốt cuối của mỗi câu chuyện bị xâm phạm bản quyền thì chính từng họa sĩ cũng không khỏi hoang mang. Bao giờ mới hết tình cảnh “chờ được vạ, má đã sưng” cũng là nỗi niềm của phần đông những tên tuổi trong làng hội họa.

 Lần đầu tiên các họa sĩ gặp gỡ báo chí trao đổi về chủ đề minh bạch thị trường tranh Việt

Gào lên mấy chục năm mà…

Họa sĩ Thành Chương, điểm nóng gây chú ý dư luận khi đã thẳng tay chỉ ra sự trắng trợn của nạn đạo tranh ở scandal “Những bức tranh trở về từ châu Âu”, ở cuộc gặp với báo chí do một số họa sĩ tổ chức cuối tuần trước đã thở dài: “Chẳng nhẽ lại không đến. Niềm tin cạn kiệt rồi…”.

Cũng phải. Khi ở vụ việc lần đó họa sĩ Thành Chương đã tức tốc viết đơn tố cáo ngay trong đêm sau khi phát hiện ra bức tranh của mình ký tên Tạ Tỵ. Nhân chứng, vật chứng đủ đầy. HĐNT cũng thẩm định và kết luận 100% tác phẩm là tranh dởm, mạo danh. Nhưng cuối cùng vụ việc vẫn bị chìm xuồng. Nhấn chìm theo là niềm tin của các họa sĩ. “Tôi đã mất rất nhiều thời gian, công sức, nhưng có được là con số 0”, họa sĩ Thành Chương cay đắng.

Bức xúc không kém, họa sĩ Phạm An Hải kể, sau vụ tranh của ông bị làm giả năm ngoái, dù phanh phui tận nơi tận chốn “thủ phạm”, báo chí cũng lên tiếng nhưng đến giờ, ông vẫn chưa nhận được lời xin lỗi chính thức của người làm giả. “Không chỉ có vụ việc đó đâu, tranh tôi bị nhái nhiều lắm, thậm chí biết rõ mười mươi anh đó nhái nhưng hỏi đến thì người ta chối bay chối biến. Tranh vừa đưa lên facebook lập tức bị nhái tới 70-80%, xong họ ký tên và bảo rằng vẽ 5-7 năm trước rồi…”, Phạm An Hải nói.

Cái tên hot của làng hội họa Đào Hải Phong cũng thở dài ngao ngán, chuyện bị ăn cắp bản quyền cũ đến chả muốn nhắc nữa. Từ cách đây hơn 20 năm, khi những vị khách nước ngoài đầu tiên thức tỉnh tiềm năng thị trường tranh Việt và manh nha có những họa sĩ sống được bằng nghề thì đã có chuyện tranh bị nhái. “Nhưng có điều, cái dung túng tranh giả, tranh nhái tồn tại nhan nhản lại có phần không nhỏ từ công chúng, nhiều người dường như không thiết tha với đồ thật. Họ chỉ cần cái “na ná” tranh thật, giá vài triệu đồng. Sự vô cảm đó khiến giới họa sĩ "gào" lên cả mấy chục năm mà vẫn bất lực…”, họa sĩ Đào Hải Phong nói.

Có thể xử lý hình sự những vụ nghiêm trọng

Thẳng thắn, họa sĩ Thành Chương bảo, chuyện họa sĩ Việt Nam đòi bản quyền, tố cáo nạn đạo tranh để đạt được kết quả khó như lên trời. Chờ được vạ, má đã xưng. Ông dẫn chứng chuyện người nhà họa sĩ Tạ Tỵ vốn là luật sư mà cũng “bó giáo lai hàng” trước hàng loạt thủ tục nhiêu khê khi theo đuổi vụ kiện sau scandal Những bức tranh trở về từ châu Âu. “Luật sư mà còn bỏ cuộc, nói gì mấy anh nghệ sĩ!”, họa sĩ Thành Chương thở dài.

Vụ xuongtranh.vn rao bán công khai tranh giả, tranh nhái của các họa sĩ trên mạng vừa xảy ra, theo ông Thành Chương, cũng có thể xem là một cơ hội để giới nghề đấu tranh. Tranh gốc của các họa sĩ còn đang giữ ở nhà, vậy mà trên mạng đã rao bán với giá rẻ mạt. Các họa sĩ nhìn nhau chao chát. Lại lên tiếng thôi, nhưng cũng chả hi vọng gì nhiều!

Mong muốn có một án phạt làm điểm để thức tỉnh thị trường và nhận thức của những đối tượng đang kiếm lời bất chính trên thương hiệu của các họa sĩ, song chính những cái tên của làng hội họa cũng hoang mang. Họa sĩ Đào Hải Phong cho rằng, muốn bảo vệ thị trường mỹ thuật thì điều đầu tiên là phải thức tỉnh công chúng, chính họ phải kỹ càng hơn trong sự thưởng ngoạn của mình. Bên cạnh đó, những nhà sưu tập nghiêm túc cũng cần tinh tế, sành sỏi hơn, không sưu tập đồ giả. Bởi đây chính là đối tượng “nuôi” sự sống còn của hội họa.

TS Phạm Long, người có nhiều kinh nghiệm gắn với thị trường mỹ thuật trong nước và quốc tế cũng chia sẻ, việc các nhà đấu giá Sotheby, Christie’s công khai đấu giá một loạt tranh giả của các họa sĩ Đông Dương thời gian qua đã làm ảnh hưởng trầm trọng tới giá trị của chúng ta. Báo chí nước ngoài nói về thị trường mỹ thuật Việt tràn lan tranh giả, nên tranh của ta đưa ra nước ngoài luôn bị nghi ngờ. Cho nên, cách thức đấu tranh của giới nghề cần mạnh mẽ và quyết liệt hơn.

Nhà phê bình mỹ thuật Phan Cẩm Thượng cho rằng, các họa sĩ trước khi trông đợi vào các chế tài của Nhà nước thì hãy tự bảo vệ tác phẩm của mình. “Mỹ thuật khi chưa có giá trị gì đối với nền kinh tế nước nhà mà đòi hỏi Nhà nước phải bảo vệ thì quả hơi phi lý…”. Ông cho rằng, báo chí và các họa sĩ cứ tiếp tục lên tiếng mạnh mẽ thì chắc cũng không đến nỗi “đánh trống bỏ dùi”.

Họa sĩ Phạm An Hải lại mong muốn giới họa sĩ bàn bạc, thành lập ban chức năng để bảo vệ quyền lợi cho giới họa sĩ, xác lập bản quyền và phân xử quyền lợi khi tranh chấp. Cơ quan này theo ông nên thuộc Hội Mỹ thuật Việt Nam. Bên cạnh đó, các tổ chức chép tranh cần được cơ quan chức năng như Bộ VHTTDL, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, các Sở VHTTDL, Sở VHTT kiểm soát.

Đây cũng lần đầu tiên, cuộc gặp gỡ của giới họa sĩ với báo chí có mời thêm một luật sư. Luật sư Đinh Anh Tuấn tư vấn, các họa sĩ cần biết cách để bảo vệ quyền lợi như sớm đăng ký bản quyền cho tranh vẽ của mình. “Nếu có thể, các họa sĩ nên lập nhóm hay Trung tâm Bảo vệ bản quyền giới họa sĩ, tương tự như Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc của Hội Nhạc sĩ Việt Nam...”, luật sư Đinh Anh Tuấn nói.

Ông Tuấn cũng nhắc một số văn bản quy phạm pháp luật bảo vệ quyền của giới mỹ thuật là Luật Sở hữu trí tuệ 2005, Nghị định 22 năm 2018 cũng có những quy định liên quan đến việc phát hiện, cách thức xử lý và phương pháp giúp tác giả bị vi phạm bản quyền. Ngoài căn cứ chế định dân sự, các tác giả có thể nhờ tới cơ quan quản lý nhà nước như Thanh tra Bộ VHTTDL, UBND các cấp xử lý hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Với một số vụ việc gây hậu quả nghiêm trọng, thu lợi bất chính lớn và gây rối loạn thị trường có thể khởi kiện lên tòa án và người vi phạm có thể bị xử lý hình sự. 

Phương Anh