Gần 10 năm theo đuổi y học tế bào là hành trình của niềm tin, sự kiên trì và khát vọng để người bệnh Việt Nam có thể tiếp cận những phương pháp điều trị tiên tiến ngay trong nước. Đó là con đường bền bỉ mà người thầy như Anh hùng Lao động, Thầy thuốc Nhân dân, Giáo sư, Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Thanh Liêm - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Tế bào gốc và Công nghệ Gen Vinmec, Trường đại học VinUni; Giám đốc Trung tâm Y học tái tạo và Trị liệu tế bào, Hệ thống Y tế Vinmec; Chủ tịch Hội Y học tái tạo và Trị liệu tế bào Việt Nam truyền lửa cho các nhà khoa học trẻ tiếp tục nghiên cứu những phương pháp điều trị mới cho bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo.
Không thể mãi đi mua công nghệ của nước ngoài
Phóng viên: Có lẽ ít người hình dung được phía sau những kết quả nghiên cứu tế bào hôm nay là 5-6 năm nhóm của Giáo sư loay hoay trong phòng thí nghiệm, thậm chí không thể sản xuất thành công tế bào. Điều gì khiến ông vẫn quyết tâm theo đuổi con đường này, thay vì lựa chọn tiếp tục tiếp nhận công nghệ từ nước ngoài?
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Liêm: Chúng tôi bắt đầu xây dựng đề án nghiên cứu, xin phép tiếp nhận công nghệ tế bào miễn dịch tự thân từ Nhật Bản vào năm 2014. Đến năm 2015, đoàn công tác của Vinmec sang Nhật Bản khảo sát cơ sở sản xuất tế bào và trung tâm điều trị. Sau đó, hai bên triển khai hợp tác đào tạo. Chúng tôi cử bác sĩ, kỹ thuật viên sang học tập, đồng thời mời chuyên gia Nhật Bản sang Việt Nam hướng dẫn kỹ thuật.
Chúng tôi từng liên hệ với các đơn vị ở Mỹ và châu Âu để tìm mua công nghệ. Nhưng có đối tác từ chối chuyển giao, có nơi đưa ra mức giá rất cao mà không sẵn sàng đào tạo nhân lực.
Ở nước ngoài, một số nhà khoa học sau khi nghiên cứu thành công quy trình nuôi cấy tế bào gốc đã chuyển nhượng toàn bộ bản quyền cho các công ty công nghệ sinh học. Vì vậy, chính các nhà khoa học cũng không còn quyền quyết định việc chuyển giao công nghệ.

Khi chúng tôi tìm đến những công ty nắm giữ bản quyền để đề nghị mua hoặc tiếp nhận chuyển giao, họ đều từ chối. Bởi xét về lợi ích kinh tế, việc giữ độc quyền công nghệ để tự sản xuất tế bào thương phẩm cung cấp cho các cơ sở y tế, hoặc thu hút người bệnh từ nhiều quốc gia đến trung tâm của họ điều trị, mang lại lợi nhuận lớn hơn nhiều so với việc chuyển giao quy trình công nghệ một lần. Hơn nữa, vào thời điểm đó, số cơ sở có khả năng thực hiện kỹ thuật này còn rất hạn chế, nên các công ty càng có xu hướng giữ bí mật công nghệ.
Trước những khó khăn đó, chúng tôi xác định phải tự nghiên cứu và phát triển bằng năng lực của mình. Từ năm 2015 đến 2020, nhóm bắt đầu nghiên cứu quy trình sản xuất tế bào gốc và CAR-T. Thật sự rất khó khăn. Có những giai đoạn mất 5-6 năm loay hoay trong phòng thí nghiệm mà vẫn chưa sản xuất được tế bào thành công như mong muốn.
Nhưng nếu chỉ trông chờ vào việc mua công nghệ thì chúng ta sẽ rất khó chủ động. Công nghệ tế bào không đơn giản là có thiết bị rồi đưa vào sử dụng. Từ khâu thu nhận, xử lý, nuôi cấy, nhân số lượng đến kiểm soát chất lượng đều đòi hỏi kiến thức và kinh nghiệm chuyên sâu. Muốn phát triển lâu dài, chúng tôi phải tự nghiên cứu, phải hiểu và làm chủ từng công đoạn.
Phóng viên: Nhìn lại những năm tháng ấy, có khi nào Giáo sư tự hỏi liệu mình có đang theo đuổi một việc quá sức với điều kiện nghiên cứu trong nước?
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Liêm: Có những lúc rất khó khăn, nhưng tôi nghĩ nếu mình không bắt đầu thì sẽ không bao giờ làm được. Những công nghệ này rất mới, rất phức tạp, ngay cả ở các nước phát triển cũng không phải đơn vị nào cũng có thể triển khai.
Tôi luôn nghĩ rằng các nhà khoa học Việt Nam có khả năng làm được nếu được đào tạo bài bản, có điều kiện nghiên cứu và kiên trì. Hiện nay, Viện Nghiên cứu Tế bào gốc và Công nghệ Gen Vinmec có 20 tiến sĩ. Đây là những nhà khoa học trẻ được đào tạo tại các trường đại học, viện nghiên cứu tiên tiến ở nước ngoài. Qua gần 10 năm, từ chỗ chưa có nhiều kinh nghiệm, đội ngũ đã tích lũy được kiến thức và kinh nghiệm trong nghiên cứu, triển khai lâm sàng.

Tôi muốn các bạn trẻ hiểu rằng, làm khoa học trong những lĩnh vực mới và phức tạp chắc chắn sẽ có nhiều khó khăn. Nhưng nếu có kiến thức, có điều kiện và có quyết tâm thì chúng ta có thể làm được những việc mà trước đây mình nghĩ là rất khó.
Phóng viên: Trong hành trình gần 10 năm, Giáo sư từng nói nghiên cứu tế bào gốc cho trẻ tự kỷ là một trong những giai đoạn căng thẳng nhất. Điều gì đã xảy ra khiến một nhà khoa học có nhiều năm kinh nghiệm như ông cũng có lúc muốn dừng lại?
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Liêm: Đúng là nghiên cứu tự kỷ là một trong những giai đoạn căng thẳng nhất. Có những thời kỳ cộng đồng phản đối rất quyết liệt. Lúc đó, gần như chúng tôi đã phải dừng lại vì thấy vấn đề quá phức tạp. Nhưng rồi chúng tôi vẫn tiếp tục. Điều quan trọng là phải chứng minh bằng nghiên cứu, bằng tính an toàn và hiệu quả, chứ không thể chỉ nói với nhau bằng lời.
Chúng tôi hiểu rằng một phương pháp mới muốn được chấp nhận phải trải qua quá trình nghiên cứu nghiêm túc. Trước khi nghiên cứu tự kỷ, chúng tôi đã gặp phản ứng khi triển khai tế bào gốc cho trẻ bại não.
Nhưng chúng tôi không chọn cách tranh luận. Chúng tôi tiếp tục nghiên cứu, hợp tác với các chuyên gia và đánh giá kết quả. Với nghiên cứu tự kỷ, can thiệp giáo dục vẫn là phương pháp cần thiết và được đồng thuận. Chúng tôi nghiên cứu tế bào như một hướng hỗ trợ bổ sung, chứ không thay thế can thiệp giáo dục.
Trong nghiên cứu gần đây, chúng tôi so sánh nhóm trẻ chỉ được can thiệp giáo dục với nhóm vừa can thiệp giáo dục vừa kết hợp liệu pháp tế bào. Kết quả cho thấy nhóm kết hợp có cải thiện tốt hơn. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn rối loạn phổ tự kỷ. Chúng tôi còn phải tiếp tục theo dõi, đánh giá hiệu quả lâu dài và tính an toàn.

Từ nghiên cứu tế bào gốc đến những hướng điều trị mới
Phóng viên: Nhìn lại hành trình gần 10 năm, Vinmec đã đi từ tiếp nhận, chuyển giao công nghệ tế bào miễn dịch đến nghiên cứu tế bào gốc và làm chủ từng bước công nghệ CAR-T. Thưa Giáo sư, đây là những hướng nghiên cứu có mối liên hệ với nhau như thế nào, và đâu là bước tiến quan trọng trong quá trình phát triển công nghệ tế bào tại Việt Nam?
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Liêm: Đây là những nhóm tế bào có chức năng khác nhau.
Tế bào miễn dịch như T, NK có vai trò nhận diện, tấn công tế bào bệnh lý. CAR-T là tế bào T được biến đổi gene để có khả năng nhận diện mục tiêu cụ thể hơn. Còn tế bào gốc được nghiên cứu với khả năng hỗ trợ điều hòa, sửa chữa và tái tạo mô tổn thương.
Với tế bào gốc, chúng tôi nghiên cứu ứng dụng trong một số bệnh lý như bại não, tổn thương tủy sống, tự kỷ và lão suy. Mỗi bệnh có cơ chế khác nhau, nên không thể dùng một loại tế bào hay một cách tiếp cận cho tất cả. Chúng tôi phải nghiên cứu từng chỉ định, đánh giá tính an toàn và hiệu quả.

Tôi không cho rằng tế bào gốc của Việt Nam khác biệt về bản chất so với thế giới. Các nhà khoa học ở nhiều nước cũng đang nghiên cứu những hướng tương tự. Điều chúng tôi muốn làm là xây dựng năng lực nghiên cứu trong nước, phát triển quy trình phù hợp, lựa chọn đúng chỉ định và tiến hành nghiên cứu lâm sàng bài bản. Viện cũng đã được cấp Giải pháp hữu ích cho quy trình chiết xuất và nuôi cấy tế bào gốc từ mô mỡ và dây rốn.
Phóng viên: Từ tế bào miễn dịch tự thân, Vinmec tiếp tục nghiên cứu CAR-T và mở rộng sang bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống. Theo ông, đây có phải là bước phát triển tiếp theo của hành trình làm chủ công nghệ tế bào?
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Liêm: Năm 2014, chúng tôi bắt đầu xây dựng đề án tiếp nhận công nghệ tế bào miễn dịch tự thân từ Nhật Bản. Sau quá trình nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng trong giai đoạn 2015-2018, tháng 11/2018, Bộ Y tế nghiệm thu kết quả và cấp phép cho Vinmec triển khai liệu pháp này.
Sau đó, chúng tôi tiếp tục nghiên cứu CAR-T. Giai đoạn 2023-2025, Vinmec triển khai nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng pha 1 trên 16 bệnh nhân ung thư máu tái phát hoặc kháng trị. Đây là những trường hợp rất nặng, đã không còn đáp ứng với các phương pháp điều trị trước đó.
Tôi nhớ ca truyền CAR-T đầu tiên năm 2023. Vì là kỹ thuật hoàn toàn mới tại Việt Nam, cả ê-kíp đều rất lo lắng. Trong 24 giờ sau truyền, chúng tôi phải theo dõi sát từng chỉ số của người bệnh. CAR-T có thể gây ra những biến chứng nghiêm trọng, nên triển khai kỹ thuật này không chỉ cần năng lực sản xuất tế bào mà còn phải có đội ngũ hồi sức, phối hợp đa chuyên khoa và hệ thống theo dõi chặt chẽ.

Sau ung thư máu, các nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu mở rộng CAR-T sang một số bệnh tự miễn.
Tại Vinmec, ca điều trị CAR-T thứ ba cho bệnh nhân lupus ban đỏ hệ thống có diễn biến rất nặng và trở thành một trong những thử thách căng thẳng nhất với ê-kíp. Người bệnh nhập viện trong tình trạng lupus tái phát đợt cấp, đã kháng với thuốc ức chế miễn dịch sau nhiều năm điều trị, chức năng thận cũng đã suy giảm nhẹ.
Sau khi truyền CAR-T, quá trình tiêu diệt các tế bào B bệnh lý đồng thời giải phóng các chất gây phản ứng viêm, ảnh hưởng đến phổi và thận. Tình trạng người bệnh diễn biến nặng, xuất hiện suy tim, suy thận nặng hơn và phù phổi. Ê-kíp phải huy động các biện pháp hồi sức tích cực, sử dụng thuốc vận mạch, trợ tim, hỗ trợ hô hấp và lọc máu liên tục để cứu sống người bệnh.

Áp lực càng lớn khi trên thế giới đã ghi nhận những trường hợp tử vong liên quan liệu pháp CAR-T trong điều trị bệnh tự miễn. Nếu bệnh nhân không qua khỏi, thử nghiệm tại Việt Nam có thể phải dừng lại. Rất may, người bệnh đã vượt qua giai đoạn nguy kịch.
Tuy nhiên, đây vẫn là hướng nghiên cứu cần tiếp tục theo dõi, đánh giá về hiệu quả lâu dài, nguy cơ tái phát và độ an toàn. Với những công nghệ mới, chúng tôi phải thận trọng trong lựa chọn bệnh nhân, theo dõi và xử trí biến chứng.
Làm chủ công nghệ để người bệnh có thêm cơ hội
Phóng viên: Giáo sư từng chia sẻ mong muốn phát triển những thế hệ CAR-T phù hợp với đặc điểm bệnh lý của người Việt. Điều này có ý nghĩa thế nào với công trình nghiên cứu của những người Việt Nam như thầy dành cho bệnh nhân Việt Nam?
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Liêm: Mỗi dân tộc có thể có những đặc điểm di truyền và đột biến gene khác nhau. Cùng là một loại ung thư nhưng đặc điểm ở người Việt Nam có thể không hoàn toàn giống người châu Âu. Vì vậy, chúng tôi muốn nghiên cứu xem những khác biệt đó có ý nghĩa gì đối với việc thiết kế CAR-T.
Hiện chúng tôi đang tập trung vào hướng nghiên cứu CAR-T cho ung thư gan và ung thư não. Nếu xác định được những đặc điểm khác biệt về gene, chúng ta cần xây dựng cấu trúc CAR phù hợp. Đây là công việc nghiên cứu, cần có thời gian và phải trải qua các bước đánh giá.
Phóng viên: Giáo sư kỳ vọng việc làm chủ công nghệ này sẽ tạo ra những thay đổi gì trong năng lực điều trị tại Việt Nam, nhất là mở rộng cơ hội tiếp cận liệu pháp CAR-T cho người bệnh?
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Liêm: Ở Mỹ và châu Âu, riêng chi phí sản xuất một liều CAR-T có thể lên tới hàng trăm nghìn USD. Nếu tính cả chi phí nằm viện, hồi sức và các dịch vụ liên quan, tổng chi phí điều trị có thể lên tới khoảng 1 triệu USD. Đây là mức rất cao đối với người bệnh Việt Nam.
Chúng tôi xác định nếu phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ và nguyên liệu từ nước ngoài thì rất khó giảm chi phí. Vì vậy, Vinmec đã đầu tư phòng thí nghiệm, tiếp nhận kỹ thuật tạo vector gene và triển khai sản xuất tế bào CAR-T tại chỗ. Chi phí điều trị trọn gói hiện nay vào khoảng 120.000 USD, tương đương khoảng 3 tỷ đồng.

Nhưng mức này vẫn là gánh nặng với nhiều gia đình. Mục tiêu của chúng tôi là làm chủ toàn bộ chuỗi công nghệ lõi, từ thiết kế cấu trúc CAR, sản xuất vector chuyển gene đến quy trình tạo tế bào. Khi tự chủ được các công đoạn, chúng tôi kỳ vọng giảm thêm 40-50% chi phí, hướng tới mức điều trị trọn gói khoảng 1,5 tỷ đồng.
Chúng tôi muốn làm sao để người bệnh Việt Nam có thêm cơ hội được điều trị bằng những phương pháp hiện đại ngay trong nước.
Phóng viên: Sau gần 10 năm, từ những ngày đầu còn loay hoay trong phòng thí nghiệm đến khi có đội ngũ 20 tiến sĩ, triển khai các nghiên cứu lâm sàng và đặt mục tiêu tự chủ công nghệ lõi, điều gì khiến người thầy như ông cảm thấy vui nhất? Và Giáo sư còn mong muốn điều gì cho chặng đường phía trước?
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Liêm: Tôi vui vì đội ngũ đã trưởng thành. Từ chỗ chưa có nhiều kinh nghiệm, bây giờ chúng tôi có những nhà khoa học trẻ được đào tạo bài bản, có năng lực và có thể đảm nhiệm những công việc nghiên cứu rất khó. Muốn đi xa, phải có đội ngũ kế cận đủ năng lực để tiếp tục nghiên cứu, phát triển và làm chủ những công nghệ mới.

Trong thời gian tới, chúng tôi muốn tiếp tục làm chủ chuỗi công nghệ CAR-T, phát triển những cấu trúc phù hợp với người Việt Nam và nghiên cứu chỉnh sửa gene hướng tới điều trị bệnh tan máu bẩm sinh Thalassemia.
Chúng tôi phấn đấu trở thành một trong những đơn vị dẫn đầu khu vực và thuộc nhóm có vị thế trên thế giới. Chúng tôi cũng mong muốn tăng cường hợp tác với các bệnh viện trong nước, chia sẻ công nghệ và chuyển giao kỹ thuật để cùng phát triển lĩnh vực này.

