Bến En – bản hòa ca non nước giữa đại ngàn xứ Thanh

VHO - Ẩn mình giữa trùng điệp núi rừng phía Tây Nam Thanh Hóa, Vườn quốc gia Bến En hiện lên như một bức tranh sơn thủy kỳ vĩ với 21 hòn đảo xanh giữa lòng hồ Sông Mực mênh mang.

Một vùng non nước với 21 hòn đảo lớn nhỏ, hàng trăm loài động, thực vật quý hiếm nằm trong Sách đỏ, bao huyền tích ly kỳ được lưu truyền qua nhiều thế hệ, Bến En từ lâu đã trở thành biểu tượng thiên nhiên đặc sắc của xứ Thanh.

Trải qua bao biến thiên của tạo hóa, nơi đây vẫn giữ được vẻ đẹp hùng vĩ, nguyên sơ và nên thơ, như món quà vô giá mà thiên nhiên ưu ái ban tặng cho con người.

Vườn quốc gia Bến En có diện tích tự nhiên hơn 16.500 ha, trong đó trên 8.500 ha là rừng nguyên sinh. Đây được đánh giá là một trong những vườn quốc gia có tính đa dạng sinh học cao của Thanh Hóa nói riêng và Việt Nam nói chung, với 46 loài thực vật, 56 loài động vật quý hiếm được ghi trong Sách đỏ Việt Nam (2007).

Đặc biệt, hệ thực vật dược liệu phong phú với hơn 300 loài cây quý như mã tiền, sa nhân, trẩu, màng lay, hương bài, thu hải đường… tạo nên giá trị sinh thái và khoa học đặc biệt cho khu rừng.

Từ thành phố Thanh Hóa (cũ), men theo Quốc lộ 45 hơn một giờ đồng hồ, du khách đã có thể chạm ngõ Bến En, nơi những cánh rừng ngút ngàn, dãy núi trùng điệp và mặt nước xanh thẳm mở ra hành trình khám phá đầy mê hoặc.

Hồ Sông Mực và huyền tích giữa đại ngàn

Nằm ở trung tâm Vườn quốc gia Bến En, hồ Sông Mực có diện tích hơn 4.000 ha, nơi sâu nhất đạt 25–30 m. Hồ được tạo nên từ bốn con suối lớn đổ về từ các dãy núi bao quanh, mang đến nguồn nước xanh biếc, đầy ắp quanh năm, phẳng lặng và tĩnh tại như một mặt gương khổng lồ giữa đại ngàn.

Không chỉ là công trình thủy văn quan trọng, hồ Sông Mực còn gắn với truyền thuyết ly kỳ được người dân lưu giữ qua bao đời.

Chuyện kể rằng, thuở trời đất còn hỗn mang, chàng Mực, con trai Long Vương ngược dòng từ biển Đông vào đất liền ngắm cảnh. Mải mê non nước, khi thủy triều rút, chàng mắc cạn, khóc đến cạn nước mắt rồi hóa thân giữa đại ngàn.

Nước mắt chàng hóa thành dòng sông - sông Mực; nơi chàng nằm lại trở thành hồ sâu, còn những tua mực là các con suối nhỏ len lỏi giữa rừng, ngày đêm tìm đường ra biển.

Nhìn từ trên cao, hồ Sông Mực hiện lên đúng như huyền tích ấy: những dòng suối ngoằn ngoèo như tua mực vươn ra từ lòng hồ, ôm trọn núi rừng xanh thẳm, tạo nên cảnh quan vừa hùng vĩ vừa huyền ảo.

Giữa lòng hồ mênh mang, 21 hòn đảo lớn nhỏ nổi lên với muôn hình vạn trạng. Bằng trí tưởng tượng phong phú, người dân đã thổi hồn cho từng hòn đảo bằng những cái tên giàu chất thơ: đảo Tình Yêu, đảo Đôi, đảo Lúng Túng, đảo Bồng Lai, đảo Bến Mơ, đảo Hy Vọng…

Mỗi mùa, Bến En lại khoác lên mình một vẻ đẹp riêng, khi dịu dàng mơ màng trong sương sớm, lúc rực rỡ dưới nắng vàng, hòa quyện màu xanh của mây trời, cây cỏ và sóng nước.

Càng đi sâu vào lòng hồ, không gian như mở rộng vô tận. Những hòn đảo xanh ngắt nối tiếp nhau hiện ra, thời gian dường như chậm lại, chỉ còn tiếng gió, tiếng sóng vỗ nhẹ và nhịp thở của rừng già. 

Giữ rừng – giữ sinh kế, mở lối du lịch bền vững

Song hành với vẻ đẹp thiên nhiên là những nỗ lực bền bỉ trong công tác bảo vệ rừng và gìn giữ đa dạng sinh học. Xác định chiến lược quản lý, bảo vệ rừng phải đổi mới để phù hợp với tình hình mới, Vườn quốc gia Bến En đã tăng cường lực lượng bảo vệ rừng cả về số lượng lẫn trang thiết bị theo hướng chuyên nghiệp.

Cùng với việc đổi mới hoạt động tuần tra, kiểm tra rừng, Ban quản lý Vườn quốc gia Bến En chủ động ứng dụng phần mềm SMART và công nghệ GPS trong quản lý, giám sát tài nguyên rừng; tăng cường nắm bắt thông tin từ cơ sở; phối hợp chặt chẽ với cấp ủy, chính quyền địa phương, huy động các tổ đội bảo vệ rừng và cộng đồng dân cư cùng tham gia giữ rừng, bảo vệ an ninh sinh thái.

Trong hơn 10 năm qua, đơn vị đã triển khai 3 đề tài khoa học, 15 dự án, 2 chương trình và 1 đề án về bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học. Nhiều đề tài có giá trị thực tiễn cao như gây trồng cây thuốc quý, điều tra linh trưởng, bảo tồn lim xanh, sao lá to, vù hương; nghiên cứu bảo tồn chim nước; nhân giống và trồng sâm cau, chè vằng dưới tán rừng… Qua đó, từng bước lập danh mục nguồn gen quý, làm cơ sở cho các giải pháp bảo tồn lâu dài.

Lãnh đạo Vườn quốc gia Bến En cho biết: “Vườn quốc gia Bến En được thành lập từ năm 1992, đến nay đã hơn 30 năm. Chúng tôi xác định bảo vệ rừng phải gắn với sinh kế người dân và phát triển du lịch sinh thái. Thời gian qua, Vườn đã phối hợp với các cơ quan báo chí và các đơn vị liên quan nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng, lan tỏa giá trị bảo tồn thiên nhiên, hướng tới phát triển bền vững.”

Không chỉ chú trọng bảo tồn, Bến En đang từng bước mở ra hướng đi mới cho du lịch sinh thái. Hiện nay, Ban quản lý Vườn quốc gia đã xây dựng các tour du lịch bằng thuyền tham quan lòng hồ, đưa du khách đặt chân lên các đảo để tìm hiểu hệ sinh thái rừng đặc trưng.

Trên một số đảo, các công trình chòi nghỉ, nhà lán, đường dạo bộ được đầu tư hài hòa với thiên nhiên, tạo không gian nghỉ dưỡng, cắm trại tách biệt hoàn toàn với nhịp sống đô thị.

Đến với Bến En, du khách không chỉ được thưởng ngoạn cảnh sắc, mà còn trải nghiệm đời sống bản địa: ngồi thuyền thả lưới, kéo cá tươi từ lòng hồ; thưởng thức những món ăn dân dã, đậm vị núi rừng giữa không gian mênh mang sóng nước. Bên cạnh đó, bản sắc văn hóa của đồng bào Thái, Kinh, Mường Thổ với nhà sàn truyền thống, điệu sạp, điệu luống rộn ràng trong đêm hội càng làm say lòng du khách.

Nhờ hướng đi phù hợp, lượng khách du lịch đến Bến En ngày càng tăng. Năm 2025, Vườn quốc gia Bến En đã đón hàng nghìn lượt khách; riêng các tháng cao điểm mùa hè, trung bình mỗi tháng đón trên 2.000 lượt khách, dịp nghỉ lễ đón trên 4.000 lượt khách.

Chia sẻ cảm nhận trong chuyến tham quan, chị Nguyễn Hà, du khách đến từ phường Hạc Thành (Thanh Hóa), cho biết: “Bến En là vùng non nước hữu tình, rất thích hợp cho những người yêu thiên nhiên, thích khám phá. Đây là địa điểm lý tưởng để đi cùng bạn bè, vừa thư giãn, vừa trải nghiệm những điều mới mẻ.”

Theo lãnh đạo Vườn quốc gia Bến En, thời gian tới đơn vị sẽ tiếp tục triển khai các đề án thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững; tập trung hỗ trợ tập huấn, tổ chức tham quan học tập các mô hình hiệu quả; đồng thời nâng cao chất lượng các tour tuyến hiện có và mở thêm những tuyến mới, đưa du khách trải nghiệm sâu hơn trong rừng nguyên sinh, nhưng vẫn bảo đảm hài hòa giữa khai thác du lịch và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Với cảnh quan thiên nhiên độc đáo, hệ sinh thái phong phú, mặt nước trong xanh, 21 hòn đảo nên thơ cùng chiều sâu văn hóa bản địa, Vườn quốc gia Bến En hội tụ đầy đủ điều kiện để trở thành điểm đến du lịch sinh thái tầm quốc gia.