Nối dài mạch nguồn văn hóa Rơ Măm

VHO - Giữa những đổi thay của đời sống, người Rơ Măm ở làng Le, xã Mô Rai (Quảng Ngãi) vẫn bền bỉ gìn giữ những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ khung dệt, tiếng cồng chiêng đến những nghi lễ gắn với hạt lúa, bản sắc cộng đồng vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay.

Giữ nghề từ những đường dệt

Dưới mái nhà ở làng Le, bà Y Bdúi (64 tuổi) vẫn ngày ngày bên khung dệt. Đôi tay đã quen với từng sợi ngang, sợi dọc sau hơn 40 năm gắn bó với nghề. Trên nền vải trắng mộc, những đường chỉ đỏ dần hiện lên, tạo thành các hoa văn đặc trưng của thổ cẩm Rơ Măm.

Với bà Y Bdúi, mỗi tấm thổ cẩm không đơn thuần là một sản phẩm thủ công. Trong từng đường dệt còn lưu giữ cách cảm nhận về thiên nhiên, đất trời và những tri thức dân gian được người Rơ Măm gìn giữ qua nhiều đời.

Thổ cẩm Rơ Măm có nét riêng với nền vải trắng, trong đó màu đỏ thường được sử dụng để tạo điểm nhấn ở cổ áo, cửa tay, gấu áo và giữa thân váy.

Hoa văn chủ yếu là những mô típ hình học, đường sọc ngang, đường viền được bố trí cân xứng. Một số sản phẩm được điểm thêm màu xanh, vàng, đen nhưng vẫn giữ được sắc thái đặc trưng.

Trước đây, nghề dệt chủ yếu được truyền từ mẹ sang con, từ người lớn tuổi đến lớp trẻ trong gia đình. Người học phải bắt đầu từ những công đoạn cơ bản như mắc sợi, đưa thoi, rồi từng bước làm quen với cách tạo hoa văn. Với những hoa văn cầu kỳ, chỉ một thao tác sai cũng có thể làm ảnh hưởng đến cả đường dệt.

Nhận thấy số người biết nghề ngày càng ít, khoảng 5 năm qua, bà Y Bdúi cùng những người có kinh nghiệm trong làng dành thời gian truyền dạy cho phụ nữ và người trẻ. Công việc đòi hỏi sự kiên trì nên không phải ai cũng theo học đến cùng.

“Người học không có thời gian thì khó theo đến cùng. Nhưng chỉ cần còn người muốn học, tôi vẫn sẵn lòng truyền dạy. Nghề dệt mà thất truyền thì tiếc lắm”, bà Y Bdúi nói.

Không dừng ở việc giữ lại những hoa văn truyền thống, bà còn tìm tòi, điều chỉnh một số họa tiết để sản phẩm phù hợp hơn với đời sống hiện nay. Những tấm thổ cẩm vì thế vừa giữ được nét riêng, vừa có thể trở thành trang phục, vật dụng trang trí hay quà lưu niệm.

Nếu khung dệt lưu giữ sắc màu văn hóa thì cồng chiêng lại lưu giữ âm thanh của cộng đồng Rơ Măm. Trong những dịp lễ hội, nghi lễ, tiếng chiêng vang lên như lời gửi gắm ước vọng về mùa màng, cuộc sống bình yên và sự no đủ.

Trưởng thôn làng Le Y Doan cho biết, người Rơ Măm quan niệm gia đình nào có nhiều cồng chiêng thì gia đình đó giàu có.

Vì vậy, dù có người tìm đến hỏi mua, các gia đình vẫn cố gắng gìn giữ những bộ chiêng của mình. Hiện làng có 30 bộ cồng chiêng, trong đó 3 bộ được lưu giữ tại nhà rông, số còn lại do các hộ dân bảo quản.

Trong căn nhà của ông A Ngốc (51 tuổi), bộ cồng chiêng 9 chiếc có tuổi đời hơn 100 năm vẫn được gìn giữ cẩn thận. Khoảng 5 năm trước, một đoàn khách từ Hà Nội tìm đến hỏi mua với giá cao nhưng ông không bán.

“Cuộc sống có lúc khó khăn, thiếu thốn nhưng tôi chưa bao giờ nghĩ đến chuyện bán cồng chiêng. Tiền rồi cũng hết, còn bộ chiêng ông bà để lại, mất đi rồi thì không dễ tìm lại được”, ông A Ngốc chia sẻ.

Suốt 10 năm qua, ông A Ngốc còn tham gia truyền dạy cách diễn tấu cồng chiêng cho lớp trẻ. Những người từng theo học nay đã có thể cùng ông tham gia các buổi diễn tấu, từng bước trở thành lực lượng kế cận của đội chiêng làng Le.

Với những người như bà Y Bdúi, ông A Ngốc, gìn giữ văn hóa không chỉ là cất giữ một sản phẩm hay một bộ chiêng. Quan trọng hơn là làm sao để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống và có người kế tục.

Từ hạt lúa đến sức mạnh cộng đồng

Trong đời sống của người Rơ Măm, nhiều lễ hội, nghi lễ gắn chặt với quá trình sản xuất nông nghiệp, từ trỉa lúa, lúa lên đến thu hoạch lúa và mở cửa kho lúa. Trong đó, lễ Mở cửa kho lúa được xem là lễ hội lớn, đánh dấu thời điểm kết thúc một chu kỳ sản xuất và mở ra một mùa mới.

Theo già làng A Ren, lúa là nguồn lương thực chính nên kho lúa giữ vị trí quan trọng trong mỗi gia đình. Khi lúa trổ bông, các gia đình sửa sang hoặc dựng kho mới để chuẩn bị cho mùa thu hoạch. Đến tháng 12, khi lúa đã được đưa về kho, dân làng bắt đầu chuẩn bị cho lễ Mở cửa kho lúa.

Lễ diễn ra trong 3 ngày nhưng công việc chuẩn bị được thực hiện từ trước đó cả tháng. Thanh niên sửa sang nhà rông, dựng và trang trí cây nêu. Phụ nữ gùi củi, lấy nước, hái rau rừng, chuẩn bị lễ vật.

Đến ngày lễ, nghi thức được thực hiện trước tiên tại từng gia đình. Chủ nhà chuẩn bị cây nêu, cành lá xanh, trứng gà, trấu và rượu ghè, sau đó cài cành lá trước cửa kho lúa với mong muốn một năm mới thuận lợi, gia đình no đủ.

Sau nghi lễ tại gia, dân làng tập trung về nhà rông. Trong tiếng cồng chiêng, già làng khấn báo với trời đất, thần linh về một năm sản xuất đã qua, đồng thời cầu mong mùa vụ mới mưa thuận gió hòa, cây trồng tươi tốt.

Kho lúa sau đó được mở. Phụ nữ trong làng gùi lúa ra sân giã thành gạo. Tiếng chiêng hòa cùng những vòng xoang tạo nên không khí vừa trang nghiêm vừa rộn ràng.

Các nghi thức cầu may tiếp tục được thực hiện. Già làng ném gạo vào con trâu hiến sinh rồi chia gạo cho dân làng. Mỗi người nhận một phần gạo và cùng ném về phía con vật với mong muốn xua đi điều không may, cầu bình an cho gia đình và cộng đồng. Nước đầu nguồn cũng được già làng rưới lên từng người như lời chúc cho một năm mới tốt lành.

Sau phần nghi lễ, dân làng quây quần bên rượu ghè và những món ăn truyền thống. Những câu chuyện về mùa màng, gia đình và cuộc sống được nối dài trong không gian cộng đồng.

“Ngày trước làm được hạt lúa cực lắm, từ gieo hạt đến gùi lúa về kho đều trông vào sức người. Bởi vậy, mở cửa kho lúa không chỉ để lấy gạo ăn mà còn để bà con nhìn lại một mùa đã qua, biết quý hạt lúa và công sức của mình. Bây giờ cuộc sống đỡ nhọc hơn, nhưng cái tình với hạt lúa thì không thể quên”, già làng A Ren bộc bạch.

Từ những nghi lễ gắn với hạt lúa, người Rơ Măm nhắc nhớ nhau về giá trị của lao động và sự gắn kết cộng đồng. Trong nhịp sống mới, những phong tục ấy không chỉ là ký ức về một thời đã qua mà vẫn tiếp tục được trao truyền cho thế hệ sau.

Chủ tịch UBND xã Mô Rai A Plưng cho biết, trong quá trình phát triển, người Rơ Măm ở làng Le luôn nỗ lực gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống. Địa phương quan tâm đến đời sống, sinh kế của bà con, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng phát huy những giá trị văn hóa riêng.

“Địa phương luôn quan tâm đến đời sống, sinh kế của bà con, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng phát huy những giá trị truyền thống. Chúng tôi mong muốn khi cuộc sống ngày càng khởi sắc, những nét văn hóa riêng của người Rơ Măm vẫn được giữ trong mỗi gia đình”, ông A Plưng nhấn mạnh.

Người Rơ Măm là một trong những dân tộc đặc biệt ít người ở Việt Nam, cư trú chủ yếu tại làng Le, xã Mô Rai, tỉnh Quảng Ngãi. Hiện cộng đồng có 192 hộ với 587 nhân khẩu.

Giữa những đổi thay của cuộc sống, việc giữ nghề dệt, giữ tiếng chiêng và những nghi lễ truyền thống đang góp phần nối dài mạch nguồn văn hóa Rơ Măm.