Trong năm 2026, thành phố dự kiến khoan thăm dò địa chất và tổ chức hội thảo khoa học quốc tế để làm cơ sở lựa chọn phương án bảo tồn, phát huy giá trị. Tuy nhiên, những câu hỏi về việc giám sát môi trường, tình trạng lớp cát phủ bạt và trách nhiệm quản lý trực tiếp tại hiện trường vẫn cần được trả lời cụ thể.
Giao phường bảo vệ, cơ quan chuyên môn kiểm tra
Trao đổi với nhóm phóng viên Văn Hóa, ông Nguyễn Văn Khánh, Phó Giám đốc Bảo tàng và Xúc tiến Du lịch Bắc Ninh cho biết, đôi thuyền cổ hiện vẫn được bảo quản tại chỗ. Sau khi kết thúc khai quật khẩn cấp, hiện vật được phủ bạt, lấp cát bảo vệ và đưa về trạng thái môi trường tương đối ổn định như trước khi phát lộ.
Về phân công trách nhiệm, ông Khánh cho biết chính quyền phường sở tại (phường Song Liễu) được giao trực tiếp bảo vệ hiện trường, bố trí lực lượng quản lý, giám sát khu vực. Cơ quan chuyên môn của thành phố thực hiện kiểm tra, nắm bắt tình hình và phối hợp xử lý khi có vấn đề phát sinh.
“Hiện vật được bảo quản tại chỗ; chính quyền địa phương chịu trách nhiệm bảo vệ khu vực; cơ quan chuyên môn tiếp tục nghiên cứu và tham mưu phương án tiếp theo”, ông Khánh thông tin.
Nhưng sau những gì phóng viên ghi nhận, dư luận vẫn cần biết cơ chế ấy đang được vận hành ra sao. Lực lượng bảo vệ thường trực thực hiện những công việc gì? Hiện trường được kiểm tra với tần suất bao lâu? Có sổ theo dõi mực nước, tình trạng tấm bạt, lớp cát, bờ hố và sự phát triển của cây cỏ hay không? Lần kiểm tra chuyên môn gần nhất diễn ra vào thời điểm nào?
Đặc biệt, khi những tấm bạt từng phủ hiện vật đã nổi lên trên mặt nước, cơ quan quản lý có xác định được lớp phủ bên dưới còn giữ đúng vị trí hay không? Nước đang bao phủ hiện trường là điều kiện được duy trì có chủ đích hay hệ quả ngoài dự kiến của mưa và nước ngầm?
Ông Khánh khẳng định hiện vật đang được bảo quản trong môi trường vốn có. Tuy nhiên, để giải đáp đầy đủ lo ngại từ hiện trường, cần có kết quả kiểm tra kỹ thuật thay vì chỉ dừng ở việc xác nhận phương án chung.
Bởi vấn đề mà bài viết trước đặt ra không phải đơn giản là “tại sao dưới hố có nước”. Vấn đề là trạng thái nước ấy có được kiểm soát hay không; điều kiện bảo quản hiện tại có đúng phương án chuyên môn hay không; và ai chịu trách nhiệm nếu lớp bảo vệ đã bị dịch chuyển hoặc môi trường bị biến đổi.
Sau khi bài Sững sờ khi hiện vật quý hiếm bị “bỏ quên” giữa hồ nước được đăng tải, một chuyên gia bảo tồn về chất liệu gỗ đã trao đổi với phóng viên, và cho rằng bản thân hiện vật thuyền cổ sau khi khai quật vốn rất yếu. Chế độ yếm khí khi đã không còn. Nếu phủ bạt, lấp cát trở lại không bao phủ toàn bộ mặt bằng như trước khi khai quật; tình trạng nước xâm nhập trong một thời gian dài không được xử lý sẽ đe dọa đến tính nguyên vẹn của hiện vật.
Hai nhiệm vụ trọng tâm
Cũng theo ông Khánh, Viện Khảo cổ học trước đó đã xây dựng dự thảo đề án tổng thể trong thời gian năm năm, gồm nhiều nhóm nhiệm vụ liên quan đến nghiên cứu, bảo vệ, bảo quản và phát huy giá trị di tích. Tuy nhiên, đề án chưa hoàn tất toàn bộ quy trình để trình cấp có thẩm quyền xem xét, phê duyệt.
Trước mắt, thành phố tách hai nhiệm vụ được xác định là cấp thiết để triển khai trong năm 2026.
Nhiệm vụ thứ nhất là khoan thăm dò địa chất tại khu vực phát hiện thuyền cổ và vùng lân cận. Ông Khánh cho biết, hoạt động này nhằm thu thập dữ liệu về địa tầng, địa chất, thủy văn và phạm vi có khả năng liên quan đến dấu tích dòng sông Dâu cổ.
Sở VHTTDL TP. Bắc Ninh đang phối hợp với Viện Các Khoa học Trái đất (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) để thống nhất nội dung, phương pháp và các thủ tục thực hiện.
Kết quả khoan thăm dò được kỳ vọng sẽ giúp nhận diện rõ hơn điều kiện địa chất, nguồn nước, cấu trúc địa tầng và mối quan hệ giữa vị trí thuyền cổ với không gian khảo cổ xung quanh. Đây là dữ liệu cần thiết không chỉ cho nghiên cứu nguồn gốc, bối cảnh hình thành di tích, mà còn phục vụ việc đánh giá phương án bảo tồn tại chỗ.
Nếu lựa chọn giữ hiện vật lâu dài dưới lòng đất, cơ quan quản lý phải hiểu rõ sự vận động của nước ngầm, khả năng thấm, xói và những nguy cơ địa chất có thể tác động tới các cấu kiện gỗ.
Nhiệm vụ thứ hai là tổ chức hội thảo khoa học quốc tế về thuyền cổ.
“Đây là loại hình hiện vật đặc biệt, trong khi nguồn tư liệu và đội ngũ chuyên gia trong nước về khảo cổ học dưới nước, tàu thuyền cổ còn hạn chế. Vì vậy, cần mời các nhà khoa học trong nước và quốc tế cùng nghiên cứu, trao đổi và đưa ra nhận định”, ông Nguyễn Văn Khánh cho biết.
Hội thảo sẽ tập trung làm rõ giá trị, chức năng, niên đại, kỹ thuật đóng thuyền và bối cảnh hình thành di tích; đồng thời tham vấn giải pháp bảo vệ, bảo quản và phát huy giá trị lâu dài.
Dự thảo kế hoạch tổ chức hội thảo đang được hoàn thiện. Do có sự tham gia của chuyên gia nước ngoài, thời gian tổ chức còn phụ thuộc vào việc thống nhất lịch làm việc, thành phần, tham luận và các thủ tục liên quan.
Hội thảo dự kiến có khoảng 30 tham luận, trong đó có một số tham luận của chuyên gia quốc tế, và sẽ diễn ra trong tháng 12.2026.
Cần kiểm tra hiện trường, công khai kết quả
Những thông tin từ đại diện cơ quan chuyên môn đã bước đầu giải đáp vì sao đôi thuyền được lấp lại và chưa thể đưa lên trưng bày. Hai nhiệm vụ dự kiến triển khai trong năm 2026 cũng cho thấy địa phương đang tiếp tục nghiên cứu một phương án dài hạn.
Tuy nhiên, phản ánh của Văn Hóa tập trung vào một vấn đề trước mắt hơn: Hiện trạng bảo vệ tại chỗ có đang được duy trì đúng yêu cầu hay không?
Việc bảo quản gỗ khảo cổ trong môi trường đất, nước có thể là phương án chuyên môn phù hợp. Nhưng một vùng nước tích tụ tự nhiên không mặc nhiên trở thành môi trường bảo quản được kiểm soát.
Cơ quan quản lý cần kiểm tra và công khai ít nhất các nội dung: Tấm bạt và lớp cát phủ còn đúng vị trí không; mực nước hiện tại hình thành do đâu; nước có làm xói lớp phủ hoặc bờ hố không; chất lượng nước và địa tầng có biến đổi hay không; cây cỏ quanh khu vực có tác động tới lớp bảo vệ không; hiện vật được kiểm tra lần gần nhất vào thời điểm nào.
Nếu kết quả cho thấy hiện trường vẫn an toàn, đó là thông tin cần được công bố để giải đáp lo ngại của dư luận. Nếu phát hiện lớp phủ bị dịch chuyển, bờ hố xói lở hoặc môi trường thay đổi ngoài dự kiến, biện pháp khắc phục phải được thực hiện ngay dưới sự hướng dẫn của chuyên gia.
Cũng cần làm rõ đơn vị nào chịu trách nhiệm kiểm tra định kỳ, người đứng đầu nào chịu trách nhiệm khi xảy ra biến động, chế độ báo cáo giữa phường và cơ quan chuyên môn được thực hiện ra sao.
Một di tích được đánh giá đặc biệt quý hiếm không thể chỉ được quản lý bằng sự phân công chưa rõ ràng hoặc những cuộc kiểm tra không để lại dữ liệu.
