Cần giải quyết thấu đáo lỗi văn hoá ứng xử
Sự thật này cũng còn chứng tỏ: lỗi văn hóa ứng xử đã xảy ra ở cả hai phía, nói như dân gian Việt: “tại anh taị ả, tại cả đôi bên”. Và đây không chỉ là quan hệ ứng xử văn hóa có vấn đề chỉ ở Việt Nam mà đã và đang hầu như xảy ra và phải giải quyết trên toàn cầu. Đặc biệt, trở nên bức bách, trong bối cảnh đại dịch covid 19 đang tiến triển dữ dội, làm đảo lộn cuộc sống toàn nhân loại.
Vừa rồi, trong gói cứu trợ của Nhà nước dành cho người lao động bị thất nghiệp vì dịch covid 19, (bất kể họ làm việc trong cơ quan nhà nước, hoặc thuộc đơn vị tư nhân hay là lao động tự do), đã có cả người lao động nghệ thuật, đặc biệt là nghệ sĩ bị mất việc biểu diễn trên sân khấu, trên màn ảnh lớn nhỏ, trong các tụ điểm nghệ thuật của các thành phố lớn, đã nhất loạt bị ngừng hoặc đóng cửa vì đại dịch). Mà đã là nghệ thuật biểu diễn mà trống vắng người xem, lại không phải vì không có cái để xem, mà lại vì lý do ngoài nghệ thuật, là dịch bệnh toàn cầu, thử hỏi, với nghệ sĩ lao động nghệ thuật, có gì đáng buồn, đáng bị suy sụp và nản lòng hơn?
Văn Hóa đã đăng loạt bài đề cập, phân tích câu chuyện trách nhiệm của người nổi tiếng khi tham gia quảng cáo, cũng như đề xuất với cơ quan chức năng về những biện pháp quản lý hoạt động này
Trách nhiệm của nghệ sĩ ở đâu khi quảng cáo sai về sản phẩm?
Có thể nói chưa bao giờ mối quan hệ giữa nghệ sĩ biểu diễn và công chúng Việt hiện đại vốn được coi là nhiều phần tốt đẹp hoặc về căn bản là êm ả thuận chiều, lại bùng lên sự “đồng sàng dị mộng” trong sự đảo chiều mạnh mẽ đến thế. Các sự thật nhãn tiền hiện hữu không hề đáng vui, chỉ đáng buồn: Nghệ sĩ Hoài Linh chậm giải ngân tiền từ thiện hàng chục tỉ đồng, với những lời biện minh và xin lỗi không được số đông công chúng đồng thuận. Không những thế, câu chuyện làm từ thiện của một Hoài Linh đã khiến dư luận kéo theo việc phán xét những nghệ sĩ khác làm từ thiện và kéo theo nữa, đến việc nghệ sĩ nhận con nuôi, rồi nghệ sĩ làm quảng cáo sai cho sản phẩm…mắc lỗi với người tiêu dùng… Chưa bao giờ người nghệ sĩ, khi “thoát vai” nghệ thuật, vốn là nơi thể hiện đúng sở trường và sứ mệnh cao cả của họ, lại bị vấp ngã đáng tiếc như vậy, khi “vào vai” nhà từ thiện, nhà hảo tâm, nhà quảng cáo, nhà phát ngôn… với các lỗi văn hóa, cùng các hệ lụy đáng tiếc đến thế. Về quảng cáo sai lệch sản phẩm, hoặc phát ngôn thiếu văn hóa, thiếu cẩn trọng, nên những nhân vật nổi tiếng, như hoa hậu Mai Phương Thúy, NSND Hồng Vân, NSƯT Đức Hải… đều đã phải lên tiếng xin lỗi về sai lầm của mình trên phương tiện truyền thông đại chúng, kể cả hoa hậu Hà Kiều Anh cũng đã phải xin lỗi về việc nhận lầm mình là công chúa của triều Nguyễn…
Giải trình, nhận lỗi, biện minh, chịu xử lý của các cơ quan hữu quan sau nhận lỗi vv… của một bộ phận nghệ sĩ nổi tiếng trên chứng tỏ: chưa bao giờ lại xảy ra một đợt sóng phạm lỗi về ứng xử văn hóa mạnh đến thế và đáng buồn…cũng đến thế. “Dư luận quần chúng” (tên một vở kịch hay trong thời hoàng kim của sân khấu nhỏ 5b Võ Văn Tần, TP HCM) đối với sự vụ mắc lỗi văn hóa của những nghệ sĩ nổi tiếng cũng thật đa dạng và phức tạp, nếu không muốn nói là cũng có vấn đề văn hóa ứng xử với nghệ sĩ. Nhất là những thái độ phủ nhận sạch trơn và sỉ vả không thương tiếc, trên tinh thần hạ bệ hoặc lật trái thần tượng của một số người cực đoan. Mặc dù dư luận vẫn là …dư luận chung, không đích danh hoặc ít đích danh (như lá thư có tên tuổi đàng hoàng, gửi Bộ VHTTDL yêu cầu tước danh hiệu NSƯT của Hoài Linh chẳng hạn), thì phần lớn đều không xác định danh tính, hoặc có xác định danh tính thì cách phát ngôn lại cũng có…vấn đề, như hiện tượng bà Nguyễn Phương Hằng lên mạng tố cáo một vị hành nghề chữa bệnh và một số nghệ sĩ liên quan đến vị này, với một cách làm truyền thông mạng cá nhân chưa từng có, lôi cuốn hàng chục ngàn người theo dõi trực tuyến…Và vì thế, mối quan hệ giữa nghệ sĩ và công chúng, trong trường hợp này đã bị truyền thông mạng xã hội làm cho tan nát tanh bành…, và không chỉ những nghệ sĩ có lỗi ứng xử văn hóa thấy lo lắng, bất an, hối hận, thậm chí hãi hung vì bị “mất mặt”!
Vậy, lỗi ứng xử văn hóa trong quan hệ giữa hai bên này, tại sao “dư luận quần chúng” đông đảo trong xã hội hôm nay, ai cũng có thể biết, cũng có thể tham kiến, xì xầm bàn tán, thậm chí “tham chiến”? Đơn giản vì tất cả đều bị phơi bày trên truyền thông, cả truyền thông chính thống lẫn phi chính thống, trên một nguyên lí giản dị: Không truyền thông thì không ai biết, mà đã truyền thông thì ai cũng biết!
Vậy lỗi văn hóa ứng xử, vì thế đã kéo theo chuỗi liên quan và tiếp tục xuất hiện thêm những người làm truyền thông chính nghề và truyền thông nghiệp dư, Và nữa, là những nhà quản lý văn hóa – nghệ thuật, đặc biệt là những nhà quản lý nghệ thuật biểu diễn, mà ở Bộ VHTTDL đã có cả một Cục nghệ thuật biểu diễn phụ trách vấn đề như chính Cục này mang tên và đã vận hành công vụ này với nhiều thành tựu hơn là thất bại. Vì vậy, muốn giải quyết cái vấn đề “đồng sàng dị mộng” đã thực sự nhỡn tiền và đang ở mức báo động này, tôi nghĩ phải quy trách nhiệm rất cụ thể, trước hết là từ hai bộ: Bộ TTTT và Bộ VHTTDL, và trên nữa, là Nhà nước VN, với luật pháp nghiêm minh về trách nhiệm, nghĩa vụ chung của công dân và trách nhiệm nghĩa vụ đặc thù của nghệ sĩ khi hành nghề nghệ thuật, nhất là nghệ thuật biểu diễn…
Cần giải pháp chiến lược trong ứng xử văn hóa cho cả đôi bên
Về phía nghệ sĩ, phải là người trước nhất trong việc điều chỉnh ứng xử văn hóa với công chúng thưởng thức. Dân gian Việt thật chí lý trong dặn dò người có lỗi ứng xử với người khác: Tiên trách kỉ hậu trách nhân. Trước hết, nghệ sĩ phải nên xem lại lỗi ứng xử của mình thật thấu đáo. và phải có thái độ sòng phẳng: biết nhận lỗi và xin lỗi thành thực, chứ không phải nhận lỗi qua quýt, lấy được và chỉ khi công chúng bàn luận, truy cứu ồn ào tìm ra lỗi mười mươi, mới lên tiếng xin lỗi cho phải phép hoặc xin lỗi quá muộn màng, khi đã quá mù ra mưa. Trường hợp nghệ sĩ Hoài Linh làm từ thiện và nghệ sĩ Hồng Vân làm quảng cáo, là những ví dụ điển hình…
Có lẽ không nghệ sĩ nào muốn sa vào những tình cảnh “tiến thoái lưỡng nan” như vậy. Do vậy cần phải tìm những giải pháp thoát hiểm. Tốt nhất, theo thiển nghĩ của tôi, nghệ sĩ biểu diễn nên tự cứu lấy mình trước, và nên đặt mình vào một tầm kiểm soát từ ba phía, với bản than – là nghệ sĩ, với nhà nước là công dân tuân thủ pháp luật, và với công chúng, là người mình phải phục vụ họ bằng tác phẩm nghệ thuật.
Rất nhiều nghệ sĩ làm nghệ thuật chân chính không khỏi chạnh lòng khi họ đã dành cả cuộc đời tâm huyết, gắn bó với nghệ thuật mà không có nổi một bài báo, một chương trình giới thiệu. Đa phần các nghệ sĩ đang âm thầm cống hiến trên mọi loại hình nghệ thuật với thu nhập rất thấp nhưng họ vẫn gắn bó và chuyên tâm với nghề
Tôi vẫn cho rằng,người nghệ sĩ, vốn là chủ thể sáng tạo nghệ thuật, phải giữ cho được sự chủ động về bản lĩnh nghề nghiệp của nghề mình theo đuổi. Các nghệ sĩ có bản lĩnh nghệ thuật thường giữ giá trị và uy tín nghệ thuật của mình bắng mọi giá. NSND Song Kim, bạn đời của NSND, đạo diễn Thế Lữ, và là nghệ sĩ gạo cội của Nhà hát Kịch VN thường ứng xử thật chí tâm, chí thành với vai kịch. Bà thường đến rất sớm, hóa trang kĩ, và lặng lẽ đưa mình vào vai kịch như nhập Thiền. Và khi ra vai, bà sống đến tận cùng vai kịch, sử dụng tối đa giọng nói sân khấu của mình để đạt hai mục đích, cho người xem ngồi dãy ghế cuối cùng phải được nghe lời kịch, theo kĩ nghệ “thốt lời” thật rõ chữ tròn vành, thật tự nhiên nhi nhiên như trong đời sống hằng thường. Cùng với những cử chỉ hoạt động đích đáng của nghệ thuật biểu diễn hình thể nhân vật. Không ngẫu nhiên, trong cùng một vở, bà đã diễn hai vai kịch hoàn toàn lệch nhau, vai vú Nhè, một bà vú nhà quê và vai một vũ nữ của vũ trườn thành thị cực tân kì và lẳng lơ. Vai nào ra vai nấy, vai nào cũng xuất sắc. Bà bảo tôi, được như thế là do bà biết học ăn học nói học gói học mở với từng than phận vai kịch, khi bà sống cùng và chịu quan sát các bà cụ nhà quê cùng các vũ nữ để nhập tâm từ họ các chất liệu, nuốt sâu vào tâm thức người diễn viên làm nghề, để bước ra sân khấu với tâm thế dào dạt nhất và cao hứng nhất của sự nhập đồng và lên đồng trong sáng tạo vai kịch. NSND Ngọc Hiền, NSƯT Mỹ Dung sau bà, cũng là những nghệ sĩ hết mình trong sáng tạo nghệ thuật như thế. Và NSND Lê Khanh, NSƯT Thành Lộc cũng đã bền vững tỏa sáng trên sân khấu theo những cung cách sáng tạo cao giá ngọc như vậy. Không những thế, Lê Khanh còn học được từ thầy Nguyễn Đình Nghi một phẩm chất quan trọng, khi biết đã sai lầm trong nghệ thuật của mình thì biết cách sửa sang ngay. Đạo diễn Nguyễn Đình Nghi đã từng nhận mình dạo diễn sai một vở kịch. Ông đã tự thừa nhận, xóa đi và dựng lại. Gần đây Lê Khanh đã tham gia một chương trình cùng các nữ nghệ sĩ đối thoại về các vấn đề của phụ nữ hiện đại trên VTV, và Lê Khanh đã xin rút vì sự không phù hợp, nên đã không “cố đấm ăn xôi”. Rồi có NSND như Hoàng Yến, trường ĐH Sân khấu Điện ảnh TPHCM luôn có ý thức trao truyền kinh nghiệm và dìu dắt, yểm trợ diễn viên trẻ để cùng họ tồn tại song hành trên sân khấu…Những thái độ chuyên nghiệp và chủ động như vậy đã khiến nghệ sĩ làm chủ sự nghiệp của mình, tránh được những cạm bẫy phù hoa giả tạo thường giăng mắc quanh nghề biểu diễn sân khấu...
Việc tự đặt mình vào thế chủ động để xử lý một nghề mà nhất cử nhất động trong ngoài nghệ thuật biểu diễn đều không thoát khỏi con mắt người đời, có lẽ là ứng xử tốt nhất của người nghệ sĩ biểu diễn với chính nghề nghiệp của mình. Từ đó, sẽ ý thức được việc thích ứng với pháp luật để suy ngấm về phải trái đúng sai trong cư xử với công chúng của mình…Và công chúng chưa bao giờ dửng dung nguội lạnh với những tác phẩm hay, với những vai kịch diễn sâu sắc, và cùng thời gian, họ có thể sẵn lòng bao dung, khoan dung với những nghệ sĩ đã từng bứt ra khỏi lỗi lầm của một thời, như nữ ca sĩ Hoàng Thùy Linh là một ví dụ sáng đẹp đấy thôi. Cũng phải nhận rằng, công chúng Việt Nam, nhất là ở TP HCM là công chúng thật dễ thương, tất nhiên, đối với những nghệ sĩ thật giỏi giang, biểu diễn thật ngoạn mục trên sân khấu, trên màn ảnh lớn nhỏ…Hoặc đã từng dễ thương, nhưng hiện tại, đã thương không dễ nữa.
Song, những người quản lý nghệ thuật biểu diễn các cấp cũng nên có những giải pháp sát sườn cho tình hình bộn bề thiếu lối ra của nghệ sĩ biểu diễn nói chung hôm nay. Vừa qua, Sở VH TT và DL Hà Nội có tổ chức một hội thảo về việc đưa công nghiệp văn hóa vào nghệ thuật biểu diễn ở thủ đô Hà Nội. Ý kiến của NSND Thúy Mùi, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam là rất đáng chú ý, vì đã có cái nhìn toàn cảnh, phân tích khá thấu đáo và đề nghị mạnh bạo, khi cho rằng công nghiệp văn hóa từ lâu đã thành động lực phát triển và thực tiễn sinh động về nghệ thuật của không ít quốc gia trên thế giới, nhất là các quốc gia có nền công nghiệp và công nghệ thông tin phát triển bậc cao, trong bối cảnh kinh tế thị trường.Từ gốc thực tiễn ấy, đã được hội tụ và nâng cấp thành lý thuyết về công nghệ văn hóa trên toàn cầu. Việc cần làm ngay là áp dụng lý thuyết này vào nghệ thuật biểu diễn của thủ đô Hà Nội, bằng những phương cách thích hợp, nhằm sáng tạo các sản phẩm văn hóa nghệ thuật, vừa dược tiêu thụ tốt trong nước vừa vươn ra nước ngoài, như các chương trình Rối nước truyền thống của Nhà hát Múa Rối Thăng Long, đã luôn được công chúng nước ngoài đặc biệt yêu mến và đã góp phần tăng thu nhập kinh tế cho thủ đô Hà Nội. Nhìn rộng ra, công nghiệp văn hóa được khởi động và vận hành ở Việt Nam, từ 2014 đến 2020, riêng trong ngành điện ảnh, năm 2019 nổi bật với tổng doanh thu toàn khoảng 178 triệu USD, cao nhất trong lịch sử điện ảnh cho đến năm đó. Và vượt mục tiêu 150 triệu USD của công nghiệp văn hóa điện ảnh đề ra cho năm 2019. Và năm nay, doanh thu phim Bố già cao nhất trong lịch sử chiếu rạp ở VN, với hơn 300 tỉ đồng, lại được chiếu ở Mỹ, dù tình hình covid đang rất trầm trọng…
Đây quả là một giải pháp chiến lược ưu thế mà các nghệ sĩ biểu diễn rất cần nương tựa, cập nhật, theo đuổi và điều chỉnh đối với sự nghiệp nghệ thuật của mình. Và như thế, đây là cách hóa giải tốt nhất cho mối quan hệ đang trục trặc trở thành “cơm lanh canh ngọt” cho cả đôi bên nghệ sĩ và công chúng hôm nay, để hi vọng có thể dìu dắt nhau vượt qua cơn hoạn nạn Covid toàn cầu này, trong lĩnh vực biểu diễn và thưởng thức nghệ thuật ở Việt Nam, khi đã bước sang thập niên thứ 3 của Thế kỉ 21…
PGS, TS NGUYỄN THỊ MINH THÁI, Ảnh : Đ.A