Chỉ cần tra từ khóa “nhạc chế”, trong vòng chưa đến một giây, google đã cho ra hàng triệu kết quả liên quan với rất nhiều bản nhạc chế đủ mọi cung bậc hỉ, nộ, ái, ố để người xem lựa chọn. Có đủ loại nhạc chế , từ Tây, Tàu đến ta, và “hot” nhất là những bản chế ăn theo các sự kiện nóng hổi của đời sống xã hội.
Đơn cử như năm 2017, khi sự kiện trạm thu phí BOT Cai Lậy - Tiền Giang bị một số lái xe cố tình dùng tiền lẻ và các chiêu thức câu giờ khi thanh toán phí qua trạm để tạo nên sự ùn tắc giao thông nhằm phản đối vị trí đặt trạm và mức phí không phù hợp, thì ngay lập tức bài hát Bốt Tiền Giang đã được ra đời, chế trên nền nhạc của bài Trường Sơn đông - Trường Sơn tây, thu hút hàng triệu lượt người xem (view) và thích (like).
Không chỉ ăn theo sự kiện nóng, mà nhạc chế hiện được khai thác ở mọi góc độ của đời sống xã hội. Có nhạc chế cho các “bác thằng Bần” như Kiếp đỏ đen, nhạc chế cho những đệ tử của “nàng tiên nâu” như Kiếp xì ke, hay nhạc chế cho những kẻ “buôn phấn bán hoa” như Đời ca ve; nhạc chế theo “nghề nghiệp” như Đời thợ hồ, Kiếp phu xe, Đời công nhân… rồi Nhạc chế hay nhất, Liên khúc nhạc chế,… nói chung là đủ loại, theo “khẩu vị” của nhiều người khác nhau.
Không chỉ có các “chuyên gia chế nhạc” nhằm đăng lên các trang mạng xã hội để thu hút lượt view, like nhằm kiếm lợi, mà hiện nay, có nhiều quảng cáo trên các phương tiện thông tin đại chúng cũng sử dụng nhạc chế. Một số công ty khi làm các video quảng cáo sản phẩm đã sử dụng bài hát của một số nhạc sĩ để viết lại lời cho phù hợp với sản phẩm của công ty, còn phần nhạc giữ nguyên, nhằm tạo ra hiệu ứng cao thu hút sự chú ý của người xem truyền hình hoặc nghe phát thanh.
Bà Nguyễn Thị Bích Liên, Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn đầu tư và sở hữu trí tuệ INTERFIVE khẳng định, tất cả các hành vi này đều bị coi là “đạo nhạc/chế nhạc” và bị cấm biểu diễn, kinh doanh, lưu hành, phát sóng. Tất cả những bản nhạc “chế” (được xem là tác phẩm phái sinh) bất hợp pháp được sử dụng khai thác với mục đích kinh doanh hay không kinh doanh trên các trang mạng như YouTube, nghe nhạc trực tuyến đang hoạt động hợp pháp kể cả việc trình diễn trong các tiết mục tấu hài trên sân khấu, trong những chương trình truyền hình đã và đang phát sóng đều được xác định là hành vi xâm phạm quyền tác giả được quy định tại Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT).
Tại khoản 4, Điều 19 Luật SHTT năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2009 quy định về quyền nhân thân của các tác giả: “Bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả”.
Tại Điều 19 và Điều 20 của Luật SHTT hiện hành quy định “Quyền tác giả được bảo hộ bao gồm quyền tài sản và quyền nhân thân”. Vậy, việc một công ty viết lời một bài hát quảng cáo về công ty dựa trên nền nhạc bài hát của một tác giả là việc bạn đã sử dụng quyền tài sản, cụ thể là khai thác tác phẩm âm nhạc làm “tác phẩm phái sinh” theo điểm a khoản 1, khoản 3 Điều 20 Luật SHTT, thì việc sửa chữa, cắt xén, công bố tác phẩm, làm tác phẩm phái sinh từ tác phẩm gốc (bao gồm các tác phẩm nổi tiếng hay không nổi tiếng) khi chưa được tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả cho phép đều là hành vi xâm phạm quyền tác giả, những tác phẩm này được gọi là tác phẩm phái sinh bất hợp pháp.
Giải quyết vấn đề xâm phạm bản quyền tác giả âm nhạc bằng hình thức “chế” này, nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn, Giám đốc Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam cho biết, thời gian qua Trung tâm đã tiến hành các biện pháp, như: Yêu cầu các website gỡ bỏ những tác phẩm có hành vi xâm phạm quyền tác giả, bao gồm hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với các tác phẩm phái sinh bất hợp pháp nêu trên; cung cấp cho các website danh mục các tác phẩm do chính tác giả kê khai và yêu cầu sử dụng đúng tên tác phẩm, tác giả khi đưa thông tin tác phẩm lên các website này; tuyên truyền cho các tác giả, các nhà xuất bản về việc khi làm tác phẩm phái sinh từ các tác phẩm không thuộc quyền sở hữu của mình thì phải xin phép tác giả trước khi thực hiện và xuất bản (bao gồm các tác phẩm Việt Nam và quốc tế)… tuy nhiên, vấn đề này hiện vẫn chưa được giải quyết triệt đề.
Về chế tài đối với hành vi vi phạm, bà Nguyễn Thị Bích Liên cho biết, theo quy định của pháp luật, hành vi vi phạm có thể bị áp dụng các hình thức chế tài sau đây: Áp dụng các biện pháp công nghệ; ap dụng các biện pháp hành chính; áp dụng các biện pháp dân sự; áp dụng biện pháp hình sự.
Biện pháp hình sự là biện pháp mang đến hậu quả pháp lý nghiêm khắc nhất trong tất cả các biện pháp xử lý hành vi xâm phạm quyền Sở hữu trí tuệ. Điều 212 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 sửa đổi, bổ sung năm 2009 quy định cá nhân thực hiện hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có yếu tố cấu thành tội phạm thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật hình sự.
Tuy nhiên, trên thực tế, thường thì những vụ xâm phạm về bản quyền đa số đều được xử lý bằng con đường hòa giải, thay vì đưa nhau ra tòa thì hai bên có thể tự giải quyết với nhau. Hoặc để giữ uy tín trong kinh doanh thì chỉ có thể áp dụng biện pháp dân sự để giữ uy tín cho công ty vi phạm. Với các biện pháp dân sự như: Buộc công khai xin lỗi, cải chính công khai, buộc dừng hành vi xâm phạm, cao hơn nữa là áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Trường hợp mà ảnh hưởng nhiều đến uy tín, danh dự thì tác giả có thể xử lý bằng con đường khời kiện hành chính. Nhìn chung nếu xác định giải quyết xâm phạm bằng con đường này thì tác giả phải mất khá nhiều phí thêm như án phí, phí xác định hành vi xâm phạm… Chính vì vậy, người ta rất hạn chế việc áp dụng các chế tài hành chính và hình sự để xử lý xâm phạm bản quyền.
Việc xâm phạm bản quyền tác giả âm nhạc bằng hình thức chế nhạc không chỉ xâm phạm quyền tác giả (cả quyền nhân thân và quyền tác giả) nhằm thu lợi bất chính mà một số bản nhạc chế có tính tục tĩu, còn có ảnh hưởng tiêu cực đến thị hiếu âm nhạc của công chúng. Vì vậy, ngoài việc các cơ quan chức năng cần tăng cường thanh kiểm tram, xử lý một cách cứng rắn, các tác giả, chủ sở hữu tác phẩm cũng cần tự kiểm tra, phát hiện việc xâm phạm tác phẩm của mình để đề nghị các cơ quan có thẩm quyền bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.
| Quyền nhân thân của tác giả quy định tại Khoản 4 Điều 19 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 và sửa đổi, bổ sung năm 2009: “Bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả”. Căn cứ Quyền tài sản của tác giả quy định tại điểm a khoản 1, khoản 2, khoản 3 điều 20 Luật SHTT, việc sữa chữa, cắt xén, công bố tác phẩm, làm tác phẩm phái sinh từ tác phẩm gốc (bao gồm các tác phẩm nổi tiếng hay không nổi tiếng) khi chưa được tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả cho phép là hành vi xâm phạm quyền tác giả, những tác phẩm này được gọi là tác phẩm phái sinh bất hợp pháp. |
Hoàng Hương