Áp thuế thuốc lá cao, ắt sẽ giảm tử vong

Các chuyên gia chia sẻ về những khó khăn, thách thức trong Phòng, chống thuốc lá tại Việt Nam

Tăng 5.000 đồng/bao để tránh được 900.000 ca tử vong sớm

 Theo Điều tra Toàn cầu về sử dụng thuốc lá (GATS 2015), Việt Nam nằm trong số 15 nước có số người hút thuốc lá nhiều nhất thế giới. Tỷ lệ hút thuốc của nam giới là 45.3%.  Theo nghiên cứu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), hằng năm có trên 40.000 người Việt Nam tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá. T.S Kidong Park – Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam cho rằng, một trong những nguyên nhân chủ yếu của việc tỷ lệ hút thuốc lá còn cao và giảm chậm là do giá thuốc lá của Việt Nam còn rất rẻ, thậm chí ngày càng rẻ đi so với thu nhập đang tăng lên của người dân. 

Hiện nay, giá của một bao thuốc lá tại Việt Nam rẻ nhất là chỉ 6.000 đồng/bao, phổ biến là ở mức dưới 20.000 đồng/bao. Theo dữ liệu toàn cầu của WHO năm 2017, giá thuốc lá của Việt Nam nằm trong số 15 nước thấp nhất thế giới. 20 năm qua, giá thuốc lá sau khi đã điều chỉnh lạm phát hầu như không tăng, thậm chí giảm. Trong khi thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam vẫn tăng đều đặn hằng năm nên sản phẩm thuốc lá ngày càng trở nên dễ tiếp cận, với ngay cả nhóm thu nhập thấp và thanh thiếu niên.

“ Thuế tiêu thụ đặc biệt thuốc lá của Việt Nam áp dụng trên giá bán ra của cơ sở sản xuất, vì vậy mặc dù tỷ lệ thuế hiện nay là 70% và tăng lên 75% vào năm 2019 thì tỷ lệ thuế (gồm thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế giá trị gia tăng VAT) trên giá bán lẻ chỉ chiếm từ 35% đến 40%, còn cách xa khuyến cáo của WHO là 70% giá bán lẻ. Với tỷ lệ 35%-40% thuế trên giá bán lẻ, Việt Nam nằm trong nhóm nước có thuế thấp nhất trên thế giới và khu vực ASEAN - chỉ cao hơn Lào và Campuchia”, ông Kidong Park chia sẻ.

Cũng theo ông Park, thuế thuốc lá cần tăng ở mức tối thiểu 2.000 đ/bao hoặc 5.000 đ/bao để giảm tỉ lệ sử dụng thuốc lá từ đó giảm tỉ lệ mắc và tử vong do thuốc lá gây ra. Theo tính toán của các chuyên gia WHO, nếu từ ngày 1.1.2020, bên cạnh biểu thuế theo tỷ lệ hiện hành, bổ sung thuế tuyệt đối với thuốc lá ở mức 2.000 đồng/bao thì đạt được kết quả: Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới có thể giảm 3% giúp tránh được 300.000 ca tử vong sớm do hút thuốc; tăng doanh thu thuế thuốc lá thêm 6.300 tỉ/năm. Nếu cùng điều kiện trên nhưng bổ sung thuế tuyệt đối với thuốc lá ở mức 5.000 đồng/bao thì kết quả đạt được là: Tỉ lệ hút thuốc ở nam giới có thể giảm 6,3% giúp tránh được 900.000 ca tử vong sớm do hút thuốc; tăng doanh thu thuế thuốc lá thêm 10.700 tỉ đồng/năm. 

Diễu hành Thông điệp  tuyên truyền về ý nghĩa của môi trường không khói thuốc lá

Trong khi đó, mục tiêu của Chiến lược Quốc gia về phòng chống tác hại thuốc lá đến năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ là giảm tỉ lệ sử dụng thuốc lá trong nam giới còn 39% vào năm 2020, tức là giảm 6,3% so với năm 2015. Do đó, để đạt được mục tiêu này và đồng thời giảm tỉ lệ mắc và tử vong do thuốc lá gây ra thì phương án tăng thuế lên 5.000 đồng/bao thuốc sẽ là một giải pháp tối ưu vì sự phát triển và sức khoẻ cộng đồng. 

Tăng thuế có làm tăng buôn lậu?

Để phản đối việc tăng thuế thuốc lá, các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh thuốc lá gắn với hậu quả là làm tăng thất nghiệp, gia tăng buôn lậu và tăng thất thu ngân sách. Nhưng các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, lập luận trên đều thiếu cơ sở. Về vấn đề việc làm: Nghiên cứu của Trường Đại học Thương mại năm 2014 cho thấy nếu tiêu dùng thuốc lá giảm, người tiêu dùng sẽ chuyển sang các loại hàng hóa khác và tạo thêm nhiều việc làm hơn ở các ngành sản xuất khác. Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá điếu sử dụng nhiều máy móc và rất ít lao động, số lượng lao động chiếm tỷ trọng rất nhỏ trong các nền kinh tế, do đó, số việc làm tạo thêm lớn hơn số việc làm mất đi ở ngành thuốc lá.

Số liệu trên thế giới cho thấy buôn lậu thuốc lá không liên quan tới việc tăng thuế, ví dụ như Brazil, khi giảm thuế thuốc lá, buôn lậu không giảm, khi tăng thuế buôn lậu không tăng. Quy mô của buôn lậu phụ thuộc chủ yếu và các hoạt động phòng chống buôn lậu và sự minh bạch trong công tác quản lý. Còn tại Việt Nam, buôn lậu thuốc lá có các yếu tố tác động là: Hiệu quả hoạt động kiểm soát buôn lậu của Nhà nước (các chính sách phòng chống buôn lậu, khả năng kiểm soát tại biên giới, năng lực hoạt động của các cơ quan quản lý thị trường…); Mức độ minh bạch hay mức độ tham nhũng trong công tác chống buôn lậu; Hiệu quả phối hợp giữa các nước trong công tác phòng chống buôn lậu… Khi những yếu tố này được thực hiện và kiểm soát tốt sẽ hạn chế buôn lậu, ngược lại, nếu chúng không được kiểm soát tốt thì buôn lậu sẽ gia tăng.

“Điều này đã được chứng minh qua các số liệu thống kê: Trong 3 năm từ 2007 đến 2009, lượng thuốc lá lậu tăng bình quân là 117 triệu bao mỗi năm. Cũng trong giai đoạn này mức thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá tăng từ mức 55% năm 2007 lên 65% vào năm 2008. Giai đoạn từ 2009 – 2011, lượng thuốc lá lậu vào nước ta lại có xu hướng giảm nhẹ từ 870 triệu bao năm 2009 xuống 750 triệu bao năm 2011. Tuy nhiên, trong 3 năm từ 2011 đến 2013 mặc dù Nhà nước không tăng thuế nhưng chúng ta vẫn chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ của lượng thuốc lá lậu từ mức 750 triệu bao năm 2011 lên 900 triệu bao năm 2012 tức là tăng 150 triệu bao. Năm 2013, con số thuốc lá lậu vẫn duy trì ở mức cao là 930 triệu bao”, bà Nguyễn Hoàng Anh, Giám đốc HealthBridge Canada tại Việt Nam nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, một kết quả nghiên cứu mới nhất công bố ngày 15.6 tại Thái Lan của nhóm nghiên cứu kiểm soát thuốc lá tại Đại học Bath đã khẳng định: Các công ty thuốc lá đang thúc đẩy buôn lậu thuốc lá trong khi cùng lúc cố gắng thao túng hệ thống toàn cầu được thiết kế để ngăn chặn buôn bán trái phép. Trong đó nêu rõ, ở khu vực ASEAN, từ năm 2012 đến năm 2015, Công ty thuốc lá Philip Morri International (PMI) tài trợ các nhóm tư vấn chính sách (think tanks) đặt tại Anh và Mỹ, Trung tâm thuế và đầu tư quốc tế (ITIC) và Công ty trách nhiệm hữu hạn Oxford Economics thực hiện các nghiên cứu về buôn bán trái phép mà đã được chứng minh là không có độ tin cậy do sử dụng các phương pháp tính toán sai và dữ liệu không đáng tin cậy dẫn đến những kết luận và số liệu sai lệch về buôn lậu tăng cao. Kết quả từ những nghiên cứu này đã được sử dụng để chống lại việc tăng thuế thuốc lá một cách có hệ thống ở các nước ASEAN và dùng làm cơ sở đề nghị các cơ quan chính phủ hợp tác với các công ty thuốc lá để giải quyết buôn lậu.

Quỳnh Hoa