RSS
(Emagazine) Gìn giữ nghề giấy dó của người Dao đỏ giữa đại ngàn Nậm Dịch
VHO - Nghề giấy dó hay còn gọi là giấy bản, đã gắn bó với đời sống của đồng bào Dao đỏ ở xã Nậm Dịch (tỉnh Tuyên Quang) từ bao đời nay. Dù chỉ được coi là nghề phụ lúc nông nhàn, những tờ giấy bản mộc mạc lại giữ vai trò không thể thiếu trong đời sống tâm linh và văn hóa của người Dao đỏ nơi đây.
Xã Nậm Dịch được hình thành trên cơ sở sáp nhập các xã Nậm Ty, Tả Sử Choóng và Nậm Dịch thuộc huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang cũ, với đa số là đồng bào dân tộc thiểu số đã tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu, giàu tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng.
Người Dao đỏ ở Nậm Dịch có phong tục, tập quán, tín ngưỡng, bản sắc văn hóa phong phú, độc đáo, trong đó nghề làm giấy dó là một trong những di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu, mang giá trị sâu sắc về tâm linh, xã hội và nghệ thuật.
Đối với người Dao, giấy dó là vật phẩm không thể thiếu trong các nghi lễ cúng tổ tiên, lễ cấp sắc, đám cưới, đám tang, lễ Tết.
Nhờ đặc tính dai và thấm mực, chữ viết trên giấy bản thường rất khó phai, giúp những tri thức của người Dao được lưu truyền qua nhiều thế hệ con cháu. Bởi vậy, nghề làm giấy dó vừa mang giá trị kinh tế, vừa là một phần tín ngưỡng, góp phần tạo nên bản sắc riêng của tộc người.
Nghề là giấy dó của người Dao đỏ ở Nậm Dịch được làm hoàn toàn thủ công từ rơm nếp và cây mò mọc trên rừng. Để có một mẻ giấy, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn nặng nhọc và tỉ mỉ.
Theo truyền thống, giấy gió được làm ra từ nhiều công đoạn. Đầu tiên rơm nếp được vò nát ngâm nước nhiều ngày cho mềm, rồi đem đồ chín. Sau khi được đồ kĩ, sẽ được giã nhuyễn bằng tay trên những tảng đá lớn cho đến khi thành thứ bột mịn.
Bột rơm nếp được hòa với chất “nhớt” từ cây "mò" lấy trên rừng để tạo độ kết dính, rồi được seo lên khuôn làm bằng vải mịn căng trên khung tre. Từng lớp bột mỏng được nhấc lên, ép kiệt nước và đem phơi trên vách đá hoặc phên nứa. Khi khô, giấy dó có màu trắng ngà, mặt sần, thớ dai, không bị mối mọt.
Tuy nhiên, hiện nay nghề làm giấy dó ở Nậm Dịch đang đứng trước nguy cơ thất truyền. Xã Nậm Dịch hiện chỉ còn rất ít nghệ nhân và những hộ còn duy trì nghề làm giấy dó. Bên cạnh đó, người biết làm, thạo nghề hầu hết đã cao tuổi hoặc trung niên.
Bên cạnh đó, lớp trẻ sinh ra trong thời đại mới có nhiều lựa chọn mưu sinh khác, ít ai còn mặn mà ngồi hàng giờ giã vỏ, seo giấy dó. Thu nhập từ giấy dó cũng rất bấp bênh, thị trường tiêu thụ chủ yếu trong vùng, nên không đủ sức níu chân người trẻ.
Điều này đặt ra cho chính quyền, ngành văn hóa và cộng đồng người Dao đỏ xã Nậm Dịch những trăn trở, cần có nhiều giải pháp tích cực nhằm gìn giữ di sản văn hóa này.
Trước thực tế này, Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam đã phối hợp với Sở VHTTDL Tuyên Quang tổ chức Chương trình hõ trợ bảo tồn và phát huy nghề làm giấy dó truyền thống của người Dao (nhóm Dao đỏ) xã Nậm Dịch, tỉnh Tuyên Quang, nhằm tăng cường quảng bá hình ảnh văn hóa dân tộc, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng.
Tham gia lớp tập huấn có 50 nghệ nhân dân gian và học viên dân tộc Dao (nhóm Dao đỏ) đang sinh sống tại các thôn Tân Minh, Tân Thượng, Ông Thượng, Nậm Ty, Yên Sơn, Nậm Piên, Tả Hồ Piên, Xà Phìn và Tấn Xà Phìn thuộc xã Nậm Dịch.
Các học viên tham gia lớp tập huấn được 5 nghệ nhân am hiểu nghề trực tiếp hướng dẫn thực hành quy trình về nghề làm giấy dó truyền thống dân tộc Dao.
Chương trình tập huấn là dịp để các nghệ nhân trao truyền nghề truyền thống, hướng tới mục tiêu đưa giá trị di sản văn hóa của dân tộc Dao (nhóm Dao đỏ) đến với thế hệ trẻ trong cuộc sống đương đại. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để địa phương gìn giữ di sản văn hóa đặc sắc của các dân tộc, để mạch nguồn văn hóa không bị mai một giữa đại ngàn Nậm Dịch.
